سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

دیالۆگی ئیسلامی - ئیسلامی یان قەتیسبوون لە تونێلی تاریك

پێش 3 هەفتە



د. ئادەم بێدار

هەفتەیەك بەسەر بانگەوازەكەی شێخی ئەزهەر بۆ دیالۆگی ئیسلامی - ئیسلامی لەدیداری بەحرێن تێپەڕی، لەوێ كە دیدارەكە بۆ دیالۆگی نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوا تەرخان كرابوو، د.ئەحمەد تەیب، شێخی ئەزهەر گوتارەكەی قۆستەوە بۆ ئەوەی لە ناونیشانی سەرەكیی دیدارەكە دەربچێت و بانگەواز بكات بۆ دیالۆگی ئیسلامی - ئیسلامی. 

شێخی ئەزهەر لەو بانگەوازەیدا گوتی: بانگی هەموو زانایانی ئایینی ئیسلامی دەكەم لەسەرتاسەری جیهان، بە مەزهەب و تایفە و قوتابخانە جیاوازەكانیانەوە، پەلە بكەن بۆ بەستنی دیالۆگی ئیسلامی - ئیسلامی، لەپێناو جێگیركردنی یەكڕیزی و نزیكبوونەوە و یەكترناسین، لەوێدا هۆكارەكانی پارچە پارچەیی و فیتنە و ناكۆكی تایفی وەلاوە بنرێن. 

شێخی ئەزهەر بانگەوازەكەی وردتر كردەوە و رووی لە زانایانی شیعە مەزهەب كرد و گوتی، "لەكاتێكدا ئەو بانگەوازە ئاراستەی برایانی موسڵمانی شیعە دەكەم، ئامادەیی تەواوی خۆم و گەورە زانایانی ئەزهەر و ئەنجوومەنی حەكیمەكانی موسڵمانان رادەگەیێنم، بۆ سازكردنی ئەو كۆبوونەوەیە بە دڵ و دەستی كراوە لەسەر یەك خوان." 

ئەو گەورە مەرجەعەی جیهانی ئیسلامی سوننە تەنیا بەوە نەوەستا بانگەواز بكات، بەڵكو بەدیاریكراوی وەك ئامرازی سەرخستنی بانگەوازەكەش بە پێویستی زانی ئامانجی كۆبوونەوەكە بریتی بێت لە: تێپەڕاندنی لاپەڕەكانی رابردوو، بەهێزكردنی كاروباری ئیسلامی و یەكڕیزی هەڵوێستە ئیسلامییەكان. بۆ ئەوەش پێشنیازیكرد لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیار بدرێت بە: وەستاندنی گوتاری رقەبەری نێوان هەردوولا، ئامرازەكانی ئیستیفزاز و تەكفیركردنی یەكتر، تێپەڕاندنی ململانێی مێژوویی و سەردەم بەهەموو شێوە و لێكەوتە خراپەكانیانەوە.

هاوكات شێخی ئەزهەر لەو بانگەوازەیدا بە پێویستی زانی: گوێگرتن بۆ بانگەوازی دووبەرەكی و پارچەپارچە بوون حەرام بكرێت، ئاگادار بن لە نەكەوتنە ناو هاوبەشیی تێكدانی ئارامی نیشتمانەكان، خراپ بەكارهێنانی ئایین لە خۆشكردنی ئاگری دووبەرەكی نەتەوەیی و مەزهەبی و دەستوەردان لە كاروباری نێوخۆیی وڵاتان و لێدانی سەروەرییان و داگیركردنی خاكیان.

كاردانەوەكان لاوازن 

دوای تێپەڕبوونی هەفتەیەك بەسەر بانگەوازەكەی شێخی ئەزهەر و تاوەكو ئەم ساتەی گوتارەكەم دەنووسم، هیچ ناوەندێكی گرنگی ئیسلامی و سوننە و شیعە پێشوازییان لەو بانگەوازە نەكردووە، بە گەڕانەوە بۆ پێگەكانی فەرمیی ئەلیكترۆنی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی، مەرجەعی باڵای شیعەكانی عێراق، هەردوو دیوانی وەقفەكانی سوننە و شیعە لە عێراق، كۆڕبەندی فیقهی عێراقی كە وەك مەرجەعیەتێكی سوننەكانی عێراق تەماشا دەكرێن، لە ئێرانیش ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، رێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران؛ بۆمان دەردەكەوێت هەموو ئەو ناوەند و مەرجەعە گرنگانە تائێستا هیچیان لەسەر بانگەوازەكەی شێخی ئەزهەر (بە ئەرێ و نەرێ) نەگوتووە و بێدەنگییان هەڵبژاردووە. 

كۆڕبەندی جیهانی بۆ نزیككردنەوەی مەزهەبە ئیسلامییەكان لە ئێران، تاكە دامەزراوەیە لە هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران كە رێبەرایەتی شیعە مەزهەبەكانی جیهان دەكەن، پێشوازیی لەو بانگەوازە كردووە، د. حەمید شەهریاری، ئەمینداری گشتیی كۆڕبەندی نزیككردنەوەی نێوان مەزهەبە ئیسلامییەكان، پاڵپشتیی خۆی بۆ دەستپێشخەرییەكەی شێخی ئەزهەر راگەیاند، لە پێگەی فەرمیی كۆڕبەندەكەیدا نامەیەكی ئاراستەی شێخی ئەزهەر كردووە، لە بەشێكی ئەو نامەیەدا نووسیویەتی: ئامادەیی ئێوە بۆ لەخۆگرتنی ئەو دیالۆگە بە زانا و حەكیمەكانتان، بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ئەو بانگەوازەتان جیدییە، دەتانەوێ بگاتە ئامانجەكانی بە دڵسۆزی و راستگۆیی مەبەست و نزیكبوونەوەتان لە خودا، ئێمە لە كۆڕبەندی جیهانی بۆ نزیككردنەوەی نێوان مەزهەبە ئیسلامییەكان بەردەوام پاڵپشتی خۆمان راگەیاندووە بۆ بانگەوازە شارستانییەكانتان، كە سەرمەشق بوون لەو بانگەوازە بۆ نزیككردنەوەی دڵەكان لە یەكدی و تێپەڕاندنی فاكتەرەكانی دابەشكاری نەتەوەیی و تایفەگەری و پێشخستنی بەرژەوەندییەكانی ئومەت لەسەر بەرژەوەندییە كەسییە تەسكەكان. ئەمڕۆش رایدەگەیێنین هاوئاهەنگیتانین لەو بانگەوازە و هەموو توانامان بۆ سەرخستنی پرۆژەكەتان دەخەینە گەڕ.

بێدەنگی گەورە مەرجەع و دامەزراوەكانی عێراق و ئێران لە بەرامبەر ئەو داوایەی شێخی ئەزهەر دوای تێپەڕبوونی هەفتەیەك بەسەر بانگەوازەكەدا، ئاماژەیەكی دیكەی نەرێنییە بۆ ئەحمەد تەیب، ئەو دوای سەردانەكەی پاپای ڤاتیكان بۆ عێراق، بڕیاربوو سەردانی ئەو وڵاتە بكات، سوننە و كوردیش ئامادەیی باشیان بۆ سەردانەكەی كردبوو، بەڵام هیچ ئاماژەیەكی دڵخۆشكەری لە عێراق پێنەگەیشت، بەتایبەتتر لەلایەن شیعە مەزهەبەكانەوە، لەبەر ئەوەش سەردانەكەی نەكرد، ئەمەش شكستبوو بۆ ئەو دامەزراوەیەی هەمیشە دەیەوێ وەك مەرجەعی سوننەكانی جیهان رۆڵ ببینێت، ئێستاش كاتێك بانگەواز دەكات و مەرجەعە باڵاكان وەڵامی نادەنەوە، جێگای نیگەرانی ئەو دامەزراوەیەیە، ئاماژەیەكی دیكەیە بۆ شكستی ئەزهەر، بەتایبەتتر من تێناگەم بۆچی سوننەكانی عێراقیش هیچ كاردانەوەیەكی ئەرێنییان نەبووە. 

سەبارەت بە هەرێمی كوردستانیش كە زۆرینەی موسڵمانەكانی سوننە مەزهەبن، پەیوەندییەكی تووندوتۆڵیشیان لەگەڵ ئەزهەر هەیە، تائێستا هیچ یەكێك لە وەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئایینی و یەكێـتی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان بەهیچ شێوەیەك باسیان لەو دەستپێشخەرییەی شێخی ئەزهەر نەكردووە، لە كاتێكدا پێویستبوو نەك هەر پاڵپشتی دەرببڕن، بەڵكو دەبووایە ئامادەیی هەرێمی كوردستان و هەولێری پایتەخت بۆ لەخۆگرتنی ئەو كۆبوونەوەیە نیشان بدەن، بەمەش پەیامێكی دیكەی خواستی كوردستانیان بۆ پێكەوەژیان و ئاشتی دەدایە هەردوو جیهانی سوننە و شیعە كە زۆربەی جار دەسەڵاتدارەكانیان بوونەتە سەرئێشە و هەڕەشە بۆ سەر كوردستان، هاوكات كوردستانی گەورەش لەنێوانیاندا دابەشكراوە.  

پاشخانی مێژوویی 

لە راستیدا ئەحمەد تەیب یەكەم كەس نییە لە مێژوودا هەوڵی نزیككردنەوەی سوننە و شیعەی دابێت، بەڵكو ئەو پرسە رەهەندی مێژوویی هەیە. جەمالەدینی ئەفغانی (1838 - 1897)، زانای ریفۆرمخوازی سوننە بە یەكێك لە سەرمەشقەكانی دیالۆگی سوننە - شیعە دادەندرێت، ئەفغانی وەك چاكسازێك لە جیهانی ئیسلامیدا دەركەوت و بانگەشەی گەڕانەوەی دەكرد بۆ قورئان. جیاوازی و دووبەرەكی نێوان سوننە و شیعەشی بە نەخۆشییەكی كوشندەی نێو موسڵمانان هەژمار دەكرد، لەبەر ئەوەشە بانگەوازی بۆ (زانكۆی ئیسلامی) دەكرد وەك فۆڕمێكی كۆكردنەوەی موسڵمانان بە دەنگ و رەنگە جیاوازەكانیان.

ئەو بانگەشەی نزیككردنەوەی سوننە و شیعە لە یەكتر لەلایەن بەشێك لە زانایانی شیعەوە بۆ وڵاتی میسر و سەردانی سەلیم ئەلبشری شێخی ئەزهەری ئەو كات زیاتر چەكەرەی كرد، كاتێك ئەو زانایانە بەتایبەت عەبدولحوسێن شەرەفەدین دەستپێشخەری دیالۆگیان بۆ ئەزهەر كرد و گەنگەشەی چەند پرسێكی پەیوەست بە جیاوازی نێوان هەردوو مەزهەبەكەیان كرد، دواتر سەردانی هەر یەك لە سەید محەممەد حوسێن ئالكاشف غیتا لەساڵی 1911، شێخ عەبدولكەریم زنجانی لە ساڵی 1936 و گفتوگۆی لەگەڵ مستەفا مەراغی، شێخی ئەزهەری ئەوكات لەبارەی باشكردنی پەیوەندییەكانی نێوان موسڵمانان، لەگەڵ رۆڵی شێخ محەممەد جەواد موغنیە، مورتەزا عەسكەری، محەممەد واعیز زادە، چەندین زانای دیكەش كە رۆڵیان بینیی لە بەرەوپێشبردنی نزیككردنەوەكە. 

كۆنگرەی قودس كە ساڵی 1931 زیاتر لە 150 كەسایەتی زانای 20 وڵاتی ئیسلامیدا كۆكردەوە، بە ئامانجی نزیككردنەوەی موسڵمانان لە یەكدی، بەڵام بابەتی رووبەڕووبوونەوەی زایۆنیزم باڵی بەسەر كۆنگرەكە كێشا و سەرەنجام هەوڵی لێكنزیككردنەوەكە شكستیهێنا. 

سەردان و گفتوگۆكان بۆ ئەو پرۆسەیە بەردەوامبوون و بیرۆكەكە لە گەشەكردندا بوو، ساڵی 1947 كاتێك دامەزراوە - دار-ی نزیككردنەوەی نێوان مەزهەبە ئیسلامییەكان لە قاهیرە دامەزرا، ئەو دامەزراوەیە یاسایەكی تایبەت بەخۆی دانا و گۆڤارێكیشی هەبوو بەناوی (پەیامی ئیسلام)، دەستەبژێرێكی زانای مەزهەبە جیاوازەكانی لەخۆی كۆكردبووەوە، كاری بەكۆمەڵی بۆ نزیككردنەوەی سوننە و شیعەی لە یەكدی بردە قۆناخێكی دیكە و بە دامەزراوەیی كرد. ئەوكات مەحموود شەلتوت، كە شێخی ئەزهەر بوو، یەكێك بوو لەزانا چالاكەكانی ئەو پرۆسەیە، بڕیاریدا بەخوێندنی فیقهی شیعە لە كۆلێژەكانی شەریعەی سوننە مەزهەبەكان، هاوكات فەتواشیدا بەوەی بۆ موسڵمان رێگەپێدراو و دروستە هەر مەزهەبێكی ئیسلامی پەیڕەو بكات. ئەمەش رەنگدانەوەی ئەرێنی هەبوو لەسەر ئەو پرۆسەیە.  

ساڵی 1990 لەسەر بڕیاری ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی (كۆڕبەندی جیهانی بۆ نزیككردنەوەی مەزهەبەكان لەیەكدی) دامەزرا، ئەوانیش وەك لە پێناسی خۆیاندا یاداشتیان كردووە، كار دەكەن بۆ نزیككردنەوەی مەزهەبەكانی جیهانی ئیسلامی لە یەكدی. 

ئاسۆیەكی نادیار 

لە كاتێكدا ریشەی نزیككردنەوەی مەزهەبەكان بەگشتی و سوننە و شیعە لەیەكدی لە سەدەی 19 دەستیپێكردووە، لە ناوەڕاستی سەدەی 20یش قۆناخی گرنگی بڕیوە، لە سەدەی 21یش وا جارێكی دیكە لەگەڵ بانگەوازەكەی شێخی ئەزهەر دێتەوە سەر گۆڕەپانەكە و لەبەردەم ئاڵنگاری گەورەدایە: 

- سیاسی: گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم ئەو پرۆسەیە ئەگەر هەمووشی سیاسی نەبێت، سیاسەت پشكی شێری بەركەوتووە، ئێستا كاتەكە زۆر جیاوازە لە رووی سیاسییەوە، بەو پێیەی ئێستا شیعە حاكم و دەسەڵاتدارە لە عێراق، ئێران، سووریا، بەشێكی زۆری یەمەن، هەژموونی بەرچاویشیان هەیە لە وڵاتانی دیكەی ئیسلامی، بەدڵنیاییەوە بانگەوازەكەی ئەزهەر مانای وەستاندنی فراوانخوازی شیعەیە كە ئەستەمە ئەو رەوتە شیعەگەرانەی هەموو توانایان بۆ بڵاوكردنەوەی مەزهەبەكەیانە، وا بەئاسانی بە داوایەكی لەو شێوەیە قایل بن و واز لە شیعەگەری بێنن. 

هەرچی سوننەكانیشە ئەوە لاوازییان لەو وڵاتانەی ناومان هێنان، لەگەڵ دەركەوتنی محەممەد بن سەلمان و لاوازبوونی پێگەی سەلەفییەت، لەگەڵ لاوازبوونی قاعیدە و داعش و رەوتە تووندئاژۆكانی دیكەش ئامادەیی سوننە مەزهەبەكان زیاتر دەكات بۆ ئەو پرۆسەیە. 

- ئایینی: تێگەیشتنی بەشێكی دیاری زانایان بۆ ئایین و بە رەوابینینی مەزهەبەكەیان، بگرە كورتكردنەوەی رەوایەتی ئایینی تەنیا لە مەزهەبەكەی خۆیان، یەكێكی دیكەیە لەو لەمپەرانە، تێپەڕاندنیشی ئاسان نییە، لەكاتێكدا هەردوولا كەلەپوورێكی دەوڵەمەندیان لە سڕینەوەی یەكتر هەیە لەو مەیدانەدا. 

- مێژوویی: ناكۆكی و ململانێی سوننە و شیعە لە دوای كۆتاییهێنان بە شۆڕشەكەی حوسێنی كوڕی عەلی لە رووداوی عاشوورا ساڵی 680ـەوە تائێستا بە هەوراز و نشێوی زۆردا تێپەڕیوە، ملیۆنان خەڵك بەدرێژایی ئەو مێژووە بوونەتە قوربانی، تێپەڕاندنی ئەو كەلەپوورە خوێناوییەش یەكێكە لەو لەمپەرانەی بەردەم پرۆسەی نزیككردنەوەی مەزهەبەكان لە یەكدی كە كارێكی ئێجگار قورسە.

لەبەربوونی بەرژەوەندی بەهێزی سیاسی و مەزهەبی و ئابووری و پاشخانی دەوڵەمەندی ئەو ناكۆكییە لەلایەك، سارد و سڕی مەرجەعە باڵاكانی سوننە و شیعەش لەلایەكی دیكە، وا دێتە بەرچاوم پرۆسەی نزیككردنەوەی سوننە و شیعە، ئێستا لە تونێلێكی تاریكدایە و واینابینم بەو نزیكانە رۆشن ببێتەوە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.