سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ژن وەك چەقی تیۆری مێگەرایی

01/12/2022



نەرمین عوسمان

ئایریس ماریۆن یۆنگ (Iris Marion Young)، فەیلەسوفی مێگەرا و تیۆریستی سیاسیی ئەمەریكی، پێی وایە ئەم رەوتە (ژن وەك چەقی مێگەرایی) تیۆرییەكە وای دەبینێت كە چەوساندنەوەی ژنان و دوورخستنەوەیان لە بەشداریی سیاسی، بەهۆی ئەوەوە نییە كە مرۆڤی كامڵ نین، یاخود شوناسی مرۆڤایەتییان تەواو نییە، بەڵكوو بەهۆی نكۆڵیكردنە لە بەها و چالاكییەكانی ژنان، هەروەها سەپاندنی كولتووری پیاوسالاری و بیانووهێنانەوەیە بۆ دەسەڵاتەكانیان، ئەمە جگە لەوەی پشتبەست بە نەریت و باوە دواكەوتووەكان؛ بازنەی سنووردانان بۆ ژن فراوان دەكەن. لە بەرانبەریشدا مێگەرا مرۆڤدۆستەكان بەلایانەوە گرنگە ژنان بەشداریی كایەی سیاسی و كۆمەڵایەتی بكەن.

ئایریس ماریۆن، كە بە بیرمەندێكی ئەم تیۆرە ناسراوە، پێی وایە دەبێت ناسنامەی مێگەرایی بەشێوەیەكی گشتی بەشێك بێت لە سیاسەتی دەوڵەت. لە لایەكی ترەوە، فەیلەسوفی ئەمەریكی، جین بێتیك ئیلشتاین (Jean BethkeElshtain)، دەڵێت: وەك پایەیەكی سەرەكی بۆ بەرژەوەندیی هاووڵاتیان، بەتایبەتیش بۆ ژنان، دەبێت ژنان لە سیاسەتی گشتیی وڵاتدا بەشدارییان پێ بكرێت.

ئەم تیۆرییە، تەنیا باس لە نایەكسانیی كۆمەڵایەتی و سیاسی ناكات، بەڵكوو باس لە بنەمای ئەو ئایدۆلۆژیایانە دەكات كە بە چاوی كەمتر لە پیاوان سەیری ژنان دەكەن، ئەو بنەمایەش سیستمی پاتریاكییە. لایەنگرانی ئەو تیۆرییە، پشتیوانی لە تیۆری جێندەری لە بوارەكانی: زمان، یاسا و تیۆرییە سیاسییەكان دەكەن و ئامانجیان تەنیا ئەوە نییە ژن وەك پیاو بێت و بەهەمان شێوە یەكسان بن، بەڵكوو یەكسانیی كۆمەڵایەتییان بەلاوە گرنگە و دەبێت ژنان هەوڵ بدەن و پێشبكەون، بەشێوەیەك پێناسەی زمان، یاسا و تیۆرییە سیاسییەكان دابڕێژنەوە بەجۆرێك كە شوناسی (مێگەرایی/ مێیەتی) لەخۆ بگرن. هەروەها پێیان وایە چەوساندنەوەی ژنان لە سێ بواری گرنگدایە، كە ئەوانیش: زمان، رەگەز و سیاسەتە. لەو روانگەیەوە دەڵێن: ناسنامەی مێگەرایی، بە كار و هەوڵە و  دەبێت ژنان بەگشتی هەوڵ بدەن ئەو سێ تەوەرە لە رەگەوە هەڵبكێشن كە هەریەكەیان بەم شێوەیەی خوارەوە دەبێت:

یەكەم: لایەنی زمانەوانی:

لوسی ئێریگاری (Luce Irigaray)، زمانزان و دەروونناس، پێی وایە دەبێت تیۆری مێگەرایی لە نێوان سێ رەهەند جیا بكرێتەوە، ئەوانیش: (راستەقینە، سیمبول، خەیاڵ)ن بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە ئەو سیانە تێكهەڵكێشییەكی زۆر لە نێوانیاندا هەیە: راستەقینە، بەواتای "دایك، مردن". سیمبول، گۆڕەپانی یاساییە كە بەناوی باوكەوە نووسراوە، بەڵام خەیاڵ، بەواتای "كاریگەری رەهەندی سیمبولییە" لە هۆش و خەیاڵدا. بەم پێیە، سیستمی "سیمبول"، واتە "زمان" لە بنەڕەتدا سیستمێكی نێرینەی باوكسالارانەیە، كە تێیدا گفتوگۆ بەپێی خەون و خەیاڵی پیاوانەیە، هەر یاسایەك دابڕێژرێت مانای ئەوەیە ئەو زمانە پیاوانە بەكار دەهێنرێت و دەبێتە مەرج و رێنمایی و یاسای نێرینەییەكان.

دووەم: لایەنی سێكسی:

ئێریگاری، باس لە بۆچوونی جیاوازی رەگەزی دەكات و دەڵێت: بەپێی ئەو نەریتە دواكەوتووە پیاوسالارانەیە، نێر نموونەی "كەماڵن"، چونكە كۆئەندامی نێرینەیان هەیە، مێیینەش بەهۆی ئەوەی كۆئەندامی نێرینەیان نییە، نموونەی "نوقسان"، یان "پلە دوو"ن. ئەم تێڕوانینە، تەنیا لە دیدێكی نێرینەوەیە، چونكە سیفەتی رەگەزی مێیینە بەپێی پێوەری نێرینە بیری لێ كراوەتەوە و وێنا كراوە. بەدبەدختیی ژن كە بە پلە دوو ئەژمار دەكرێت، لە نەبوونی كۆئەندامی نێرینەدایە، ئەمەش وای كردووە لای مێیینە حاڵەتی "ئیرەیی كۆئەندامی نێرینە" دروست ببێت، چونكە وایان لە كۆمەڵگە گەیاندووە و ئەم بۆچوونە رەگی داكوتاوە، كە تەنیا كۆئەندامی نێرینە بەهادارە. ئەمەش هەندێك جار وای لە مێیینە كردووە بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەوامیی كۆمەڵایەتی و زمانەوانیی هەبێت، دەبێت بتوانێت دەسەڵات بەسەر خاوەن كۆئەندامێكی نێرینەدا بگرێت، بۆ ئەوەی نوقسانییەكەی پڕ بكاتەوە و تواناكانیشی بەرز بكاتەوە. هەروەها بۆ ئەوەی پەیوەندیی كۆمەڵایەتیی بەردەوام بێت، دەبێت وەك پیاو قسە بكات، دەنا پشتگوێ دەخرێت و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی لەناودەچێت. 

ئەم روانگەیە، هەمان شێوەی پرۆلیتاریایە لە لای كارڵ ماركس، چینی كرێكار بەشێكن لە كۆمەڵگە، بەڵام لە هەمان كاتیشدا بەشێك نین، چونكە جیاوازیی چینایەتییان هەیە، بۆیە بەهەمان شێوە ژن خاوەن ناسنامەی خۆیان نین و ناسنامەكانیان بە پیاوەوە بەستراوەتەوە، بۆیە دوور دەخرێنەوە و پشتگوێ دەخرێن.


سێیەم: تیۆری پەیوەندی كۆمەڵایەتی مێگەرایی:

ئەو ژنانەی وەك رەوتی مێگەرایی "ژن چەقی پرسەكانن" بیر دەكەنەوە، هەوڵ دەدەن تیۆری پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دابڕێژنەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستی و داواكارییەكانیان بگونجێت، واتە لەگەڵ ناسنامەی مێگەرایی بگونجێت. 

كارۆڵ پاتمان (Carole Pateman)، تیۆریستی مێگەرا و رەخنەگری لیبراڵی دیموكراسی، كە بیرمەندێكی دیاری ئەو بوارەیە، پێی وایە تیۆری سیاسیی لیبراڵی، باس لە مافە سیاسییەكانی ژنان ناكات و تەنیا ماف و ئازادیی پیاوانیان بەلاوە مەبەستە.

 هەروەها تیۆریستە كلاسیكییەكان و سەردەمییەكانی تیۆری پەیوەندیی كۆمەڵایەتی، جگە لە تۆماس هۆبز، پێیان وایە یەكسانیی سروشتی و ئازادییەكان تەنیا بۆ یەك لایەنە، ئەویش "پیاوانن"، هەر ئەوان بەیەكسانی و ئازادی لەدایك دەبن نەك ژنان، واتا؛ بیرمەندەكانی جێندەریی بەگشتی، بەو شێوەیە بیر دەكەنەوە كە ئازادیی بۆ پیاوانە، ژنان دەبێت ملكەچ و گوێڕایەڵ بن. 

پاتمان، هەندێك پرسیاری جەوهەری دەكات و لە هەمووشیان گرنگتر: "ئەگەر هەموو پیاوان بەئازادی لەدایك دەبن، ئەی بۆ و چۆن ژنان بە كۆیلەیەتی لەدایك دەبن؟" "ئەگەر خودا مرۆڤایەتی دروست كردووە، توانای بیركردنەوە و هەموو توانایەكی تری بەبێ جیاوازی پێ بەخشیوە، ئەی بۆ لە ئازادیدا یەكسان نین و بەو شێوەیە دابەشی كردوون؟".

پاتمان، بەشێوەیەكی گشتی، سەرچاوەی كێشەكە لە دابەشكردنی كاری ناوماڵ، بەرپرسیاریەتی و بەڕێوەبردنی بەشێوەیەكی نایەكسانانە دەبینێتەوە.

لایەنگرانی ئەو تیۆرییە دەڵێن: دەبێت نە ژن و نە پیاو پەراوێز نەخرێن و هەموویان لە بازنەی هاووڵاتیبوونێكی كامڵەوە سەیر بكرێن؛ جیاوازیی رەگەزیی پێوەر نەبێت بۆ ئەوەی: كێ ئازادە و كێ كۆیلەیە، دەبێت هەموو مافێكیان لە روانگەی هاووڵاتیبوونەوە بەدەست بهێنن. 

هەروەها دەڵێن: "لێبگەڕێن تێكەڵ بین و بگونجێین بەهۆی ئەوەی ئێمە هاووڵاتین، لێبگەڕێن بت چەمكی هاووڵاتیبوون بگۆڕین..."

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.