سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جامی جیهانی لەژێر تارمایی سپۆنسەری تیرۆرو كۆیلایەتی مۆدێرندا

01/12/2022



شاخەوان شۆڕش

میرنشینی قەتەر نیمـچە دوورگەیەكی بچوكە كە دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی دوورگەی عەرەبی یا ڕۆژئاوای كەنداوی فارسی بە قەوارەی  11.571 كم دووجا، وه كۆی دانیشتوانەكەی زیاتر لە 2.500.000 كەسە، ژمارەی عەرەبی ڕەسەنی وڵاتی قەتەر نزیكەی 300.000 كەسن و ئەوانی دیكە هەمووی بێگانەن كە زۆربەی هەرەزۆریان كرێكار و فەرمانبەری بێگانەن لە وڵاتە هەژارەكانی وەكو بەنگلادش، هیندستان، پاكستان، نیپال، سریلانكا و سودان و وڵاتانی دیكەوە هاتوون و كار بۆ كەس و دامەزراوە تایبەت و حكومیەكان دەكەن. ژمارەیەكی زۆر ئێرانیش لە قەتەر دەژین بۆیە جگە لە زمانی عەرەبی زمانی فارسیش بەكاردەهێندرێت.  دەسەڵاتی سیاسی قەتەر دەسەڵاتێكی میرنشینی بنەماڵەیی دیكتاتۆرانەی كۆنەپارێزی ئیسلامیە و بەپێی شەریعەی ئیسلام یاسا دادەڕێژن.  دەسەڵات لەژێرچنگی بنەماڵەی "التانی" دایە و لە ساڵی ١٩٩٥ـەوە "حەمەد بن خەلیفە التانی" میری قەتەرە. بنەماڵەی التانی بنەماڵەیەكی بەدەوی دورگەی عەرەبین كە لە دەوروبەری ١٧٦٠دا هاتوونەتە قەتەر و لەوێ نیشتەجێبوون. میر خۆی سەرۆكی وڵات و حكومەتە و خۆشی حكومەت دیاردەكات، وەڕێگە بەهیچ پارت و دامەزراوێكی سیاسی نادرێت. لەڕووی ئابووریەوە قەتەر پەیڕەوی ئابووری ئازاد دەكات و سەرچاوەی سەرەكی داهاتی قەتەر سامانی سروشتی ژێر زەویە، وە خاوەنی یەدەگێكی زۆر گەورەی نەوت و گازی ژێر زەویە. یەدەگی گازی سروشتی قەتەر زۆر گەورە و دەوڵەمەندە،  وەكو سێهەم یەدەگی گازی سروشتی جیهان دادەندرێت كە لەدوای رووسیا و ئێرانەوە دێت.  بەمشێوەیە قەتەر ژمارەی دانیشتوانی كەمە و سەرچاوەیەكی زەبەلاحی سامانی ژێرزەوی هەیە، هەروەكو لەڕووی سەرمایەوە وەكو دەوڵەمەترین وڵاتی جیهان سەیر دەكرێت.

تیرۆر و دەستێوەردان و بڵاوكردنەوەی ئیسلامیزم لە وڵاتاندا

قەتەر وەكو وڵاتێكی كۆنەپارێزی ئیسلامی چ وەكو وڵات یا لەڕێگەی كەسایەتییە دەوڵەمەندەكانەوە چ ئەوانەی قەتەرین یا هاتوونەتە قەتەر و پشتگیریان لای میری قەتەرەوە هەیە، هاوكاری و پشتگیری داراییان گەیاندۆتە ڕێكخراوە تووندڕەوە ئیسلامیەكان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرووی ئەفریكا و وڵاتانی دیكەدا، بەمجۆرە دەستیان خستۆتە ناو كاروباری وڵاتانی دیكە و لەلایەك هەوڵی دروستكردنی كاریگەری خۆیان لەسەر هاوكێشە سیاسیەكان و لەلایەك هەوڵی بڵاوكردنەوەی بیری كۆنەپارێزی ئیسلامی و ئیسلامیزمیان لەكۆمەڵگەكاندا داوە.  

لەلایەن كۆنگرێسی ئەمەریكاوە لە ساڵی ٢٠٠٣دا قەتەر بەهاوكاری دارایی رێكخراوی ئیسلامی قاعیدە تۆمەتباركرا. هەروەها لەساڵی ٢٠١٠دا تۆمەتباركرا بەوەی بەشێك لەهاوكاری دارایی ڕێكخراوە ئیسلامیەكانی ئەفغانستان و پاكستان لەلایەن قەتەرەوەیە.  لەساڵی ٢٠١٣دا ئەمەریكا كەسێكی قەتەریی چاڵاكوانی ئیسلامی بەناوی "عبدالرحمان النوعەیمی" كەئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری "بانكی ئیسلامی قەتەر بوو" وەكو تیرۆرستی جیهانی ناساند و تۆمەتباری كرد بەوەی پارە و كەرەستە و زانیاری بەڕێكخراوی قاعیدە و هاوشێوەكانی لە سوریا، عێراق، سۆماڵ و یەمەن دەگەیەنێت.  لە مانگی ئۆگۆستی ساڵی ٢٠١٤دا بەپێی وتارێكی ڕۆژنامەی ئەمەریكی The New York Times  لەژێر ناونیشانی "یانە بۆ تیرۆر" ، قەتەر پشتگیری دارایی ڕێكخراوی حەماسی فەلەستینی، قاعیدە و ئیخوانی میسر دەكات و پارەیان بۆ دەنێرێت.  هەر ئەو ساڵە هەندێ لە ئەندامانی كۆنگرێسی ئەمەریكی داوایان لە كۆنگرێس كرد گەماڕۆ بخەنەسەر قەتەر لەبەر هاوكاری قەتەر بۆ ڕێكخراوی تیرۆریستی حەماس، قاعیدە، جەبهەی نوسرە و داعش. هەروەكو لە ڕاپۆرتێكی كۆمیتەی پەیوەندیەكانی دەرەوەی ئەمەریكادا قەتەر و توركیاش لەگەڵیدا بە پشتگیری دارایی تیرۆریزم تۆمەتبار دەكرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا لەڕێگەی ئاشكرابوونی نامەی ئەلەكترۆنیەوە ئاماژە بەپشتگیری قەتەر و سعودیا بۆ ڕێكخراوی داعش و هاوشێوەكانی دەكرێت.

بەپێی دانپێنانی بازرگانێكی سەر بە سەرۆكی ڕێكخراوی تیرۆریستی قاعید‌‌ە كە لە ساڵی ١٩٩٦داڕایكردبووبۆئەمەریكا،رێكخراوی "خێرخوازییقەتەر" Qatar Charity یەكێك بووە لە سەرچاوە داراییەكانی سەرۆكی قاعیدە "ئوسامە بن لادن" . ئەو ڕێكخراوە كە گەورەترین ڕێكخراوی بەناو ناحكومی "خێرخوازیی"  قەتەریە ڕۆڵی یەكلاكەرەوەی لە پشتگیری ڕێكخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەكاندا لەوانە قاعیدەدا هەبووە.  لەساڵی ٢٠٠٣دا ڕۆژنامەی نیۆیۆرك تایمز دووبارە ئاماژە بەهاوكاری قەتەر بۆ قاعیدە دەكاتەوە كە تیرۆریستی ئیسلامی "خالید شێخ محمد" كە ڕەنگبێ پلاندانەری هێرشەكەی سەر دوو تاوەرەكەی نیۆیۆرك بووبێت لە ساڵی ٢٠٠١دا بۆماوەیەك خۆی لەقەتەر شاردۆتەوەو دواتر بۆ كوێت دەربازبووە.

لەلایەن دەزگای لێكۆڵینەوەی ئەمەریكی لە تیرۆریزمدا دوو كەس بەتایبەت ناویان دەهێندرێت ئەوانیش "خلیفە محمد توركی السوبیحی" و "عبدالرحمان بن عومیر النوعیمی" كە نیشتەجێی قەتەرن و هاوكاری دارایی ڕێكخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەكان بەشێوەیەكی سەرەكی دەكەن. النوعیمی كە لە ساڵی ٢٠١٣دا سەرۆكی یەكێتی تۆپی پێی قەتەر بوو مانگانە ملێۆنێك و چارەگێك پاوەندی بریتانی بۆ ڕێكخراوی قاعیدە لەعێراقدا ناردووە و هەروەها مانگانە سەدان هەزار دۆلاری بۆ ڕێكخراوە تیرۆریستەكانی سوریا ناردووە.  لەكاتی ڕاپەڕینی بەهاری عەرەبیدا كە لە ساڵی ٢٠١١دا ڕوویدا قەتەر ملیۆنەها دۆلار و زیاتر لە ٢٠ هەزار پارچە چەكی بۆ رێكخراوە ئیسلامیەكانی لیبیا نارد، ڕاهێنانی سەربازی پێكردن، ئەو ڕێكخراوە ئیسلامیانەی دژی ڕژێمی "معمەر قەزافی" شەڕیان دەكرد.

لەساڵی ٢٠١٣ـەوە قەتەر هاوكاری دارایی ڕێكخراوی بەرەی نوسرە (الجبهە النصرە) لە سوریادا دەكات، لەڕێگەی بڕە پارەی ناوەناوە یا لەڕێگەی ڕێكخستنی فەندی پارەكۆكردنەوە بۆ ئەو ڕێكخراوە. هەروەها هاوكاری چەك و دەرمان و خۆراكی بۆ بەرەی نوسرە كردووە.

هەروەها بەپێی ڕاگەیاندنێكی بزوتنەوەی ڕزگاری سودان لە ساڵی ٢٠١٥دا قەتەر بەهاوكاری حكومەتی سودان و ڕێكخراوی جەنجەویدە عەرەبەكان تۆمەتباركرا، ئەوانەی كە بەشداریان لە تاوانی گەلكوژی گەلی دارفور لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا كرد و نزیكەی نیو ملیۆن كەسیان كوشت و دوو تاسێ ملیۆنیان لەخاكی خۆیاندا دەربەدەركرد. 

سەبارەت بە ڕێكخراوی ئیسلامی حەماس ئەوا قەتەر لە ساڵی ٢٠٠٧ـەوە هاوكاری دارایی و لۆجیستی ڕێكخراوەكە دەكات. جگەلەوەی سەرۆكی ڕێكخراوەكە "خالد مشعل" لە كۆتایی ٩٠كانەوە بنكەی لەقەتەردا هەبووە.  لەگەڵ توركیا، قەتەر هەوڵیاندا دەسەڵاتی فەلەستینی لە غەزە وەدەرنێن و حەماس بهێننەسەركار.  وە لەوەتەی حەماس دەسەڵاتی غەزەی بەدەستەوەیە قەتەر بەسەدان ملیۆن بگرە بەملیار دۆلاری بۆ دەسەڵاتی حەماس لە غەزە ناردووە.   

سەبارەت بە ڕێكخراوی دەولەی ئیسلامی "داعش" لە ئێراق و سوریادا قەتەر یەكێ لە سپۆنسەرەكانی ئەو ڕێكخراوە بووە. وەكو لە ساڵی ٢٠١٤دا سەرۆكی وەزیرانی ئەو سای ئێراق نوری مالیكی قەتەر و سعودیای بەهاوكاری دارایی ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش تۆمەتباركرد.

قەتەر و جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەپارەی بەرتیل و خوێنی هەزاران كرێكاری بەكۆیلەكراوی بێگانە

لە  ڕۆژی ٢دیسەمبەری ساڵی ٢٠١٠دا میرنشینی قەتەر توانی مۆڵەتی خانەخوێی پێشبڕكێی تۆپی پێی جیهانی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستبهێنێت، كە لە ٢٠/١١/٢٠٢٢دا دەستیپێكرد. دوای ئەوە ڕەخنەی زۆر لەلایەن شارەزایانی تۆپی پێ و وڵاتان و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ ئاراستەی ڕێكخراوی تۆپی پێی جیهانی "فیفا" FIFA كرا و وەكو ئێستاش بەردەوامە. زۆرینە كۆكن لەسەر ئەوەی كەوا گەندەڵی سەرانی ڕێكخراوی فیفا كە ئەوسا سیپ بلاتەر Sepp Blatter سەرۆكی بوو بووە هۆی ئەوەی پشبڕكێكە بەر قەتەر بكەوێت.  بەپێی سەرچاوەكان دەیان كەسی دەستەی بەرێوەبەر و هاوكارانیان لە گەندەڵیەكەدا گڵاون و بەرتیلیان وەرگرتووە.  پێویستە بزانین كەوا ڕێكخراوی یەكێتی تۆپی پێی جیهانی "فیفا" بەداهاتی جامی جیهانی دەژیت و ئەوەش سەرچاوەی سەرەكی ئەو ڕێكخراوەیە.  بەكورتی میرنشینی قەتەر توانی خاڵی لاوازی ئەو ڕێكخراوە جیهانییە بدۆزێتەوە و وابكات لە ڕێگەی بەرتیل و پارەوە پێشبڕكێكە بەو بدرێت.  گەندەڵیەكان چۆن كراون و چی بوون، تەنها بەشێكی ئاشكرابووە.

كەسە سەرەكیەكانی گەندەڵی و سكەنداڵی جامی جیهانی ٢٠٢٢لەقەتەر" سیپپلاتەر" سەرۆكییەكێتیتۆپیپێیجیهانی، "میشێلپلاتینی" Michel Platini سەرۆكی یەكێتی تۆپی پێی ئەوروپا، "محەمەد بن حەمام" سەرۆكی قەتەری لە كۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا ناویان هەیە. جگەلەوانە ناوی سەرۆكی ئەوسای فەرەنسا "نیكۆلاس ساركۆزی" Nicolas Sarkozy و "ڤیتالی موتكۆ" Vitali Mutko  جێگری سەرۆك وەزیرانی روسیا و سەرۆكی روسیا "پوتین" Putin  لە سكەنداڵەكەدا دەهێندرێت و پشكیان وادیارە لە گەندەڵیەكەدا هەیە. ئەوانەی دەرەوەی بازنەی تۆپی پێ لەڕێگەی كەسانی دیكەوە كاریگەریان هەبووە.  بێگومان كەسانی دیكەش هەن. محەمەد بن حەمام ڕۆڵی دیاری لە بەرتیلپێدان و ڕێكخستنی ڕێكەوتنەكان لەڕێگەی بەرتیل و پارەی زۆرەوە دەبینێت. بن حەمام پارەی داوەتە یەكێتی تۆپی پێی وڵاتان لەوانە سۆماڵ كە بەدەكومێنت هەیە.  هەوڵ دراوە پارە بدەنە ئەوانەی ڕۆڵیان هەبووە یا پەیوەندی بەهێزیان لە ڕێكخراوی فیفیا و شوێنی بڕیارداندا هەبووە. بن حەمام بەپێی گوتنەكان بەر لە دەنگدانەكە مسۆگەری ڕێككەوتنێكی ٤٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ كەناڵی جەزیرەی عەرەبی سەر بە قەتەر كردووە.  بەڵێنی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری دیكەش بەفیفا دراوە ئەگەر قەتەر هەڵبژێردرێت.  كۆبوونەوەی میشێل پلاتینی و ساركۆزی و میری قەتەر لەنۆڤەمبەری ساڵی ٢٠١٠دا كۆمەڵێ پرسیاری لای خەڵك دروستكرد، وەكو میشێل پلاتینی ئەوسا دەنگی خۆی بۆ قەتەر گۆڕێ. دواتر قەتەر یانەی پاریس سان جێرمانی كڕی و پشكی مافەكانی لە تۆپی پێی فەرەنسا كڕی. لەوساوە پەیوەندی چەوری بارزگانی لە نێوان هەردوو وڵاتدا هەیە. سەرۆكی ڕێكخراوی فیفا "جیانی ئینفانتینۆ" Gianni Infantino  لە قەتەر دەژی و پەیوەندی باشی لەگەڵ سەرانی قەتەر وەكو دەڵین هەیە. چاوەڕوان دەكرێت داهاتی فیفا لە دوای كۆتاییهاتنی جامی جیهانی لە قەتەردا خۆی لە ٣ملیاردۆلاردەدات.

چۆن قەتەر ٨ یاریگەی گەورە و مۆدێرنی تۆپی پێی دروستكرد

وڵاتێكی بچوكی وەكو قەتەر دەبوایە ٨ یاریگەی مۆدێرن بەنوێترین تەكنیك بۆ پێشبڕكێی جامی جیهانی دروستكات. بێگومان قەتەر خاوەنی سەرمایەكی زۆرە و لەڕێگەی سەرمایە زۆرەكەیەوە دەستی بەدروستكردنی یاریگەكان كرد.  جگەلە هێنانی كارگەی گەورەی جیهانی، هێزی كاری دروستكردنەكە كرێكاری بێگانەی وڵاتە هەژارەكان بووە، وەكو میرنشینی قەتەر ئەزموونی لە هێنان و بەكارهێنانی كرێكاری وڵاتانی هەژاردا پێشتر هەبووە.  بەڵام چۆن و بە چی شێوەیەك؟  وڵاتی قەتەر وەكو وڵاتە دەوڵەمەندەكانی دوورگەی عەرەبی بۆ كارەكەری و خزمەتكاری و كرێكاری سوود لە كرێكاری وڵاتە هەژارەكانی وەكو هیندستان و پاكستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانكا، سودان و وڵاتانی دیكەی ئەفریكا وەردەگرن و دەیان ساڵە ئەو دیاردەیە هەیە. بەپێی دیدار لەگەڵ هەندێ لە كرێكارە بێگانەكانی قەتەر كە لە چەند بەرنامەیەكی تەلەڤیزیۆنی دانیماركیدا بڵاوكرانەوە خەڵكی وڵاتە هەژارەكان لەبەر نەبوونی و باری خراپی ژیانیان ڕێگەی كاركردن لە وڵاتێكی دەوڵەمەندی وەكو قەتەر هەڵدەبژێرن بێ ئەوەی ئاگاداری زانیاری تەواو و بارودۆخی ژینگەی كارەكە و جۆری كارەكەیان بن. ئەوانە پارەی تكتیان نییە چونكە هەژار و بێ پارەن، بۆیە پارەی ڕێگا قەرزدەكەن تاكو بگەنە وڵاتی قەتەر و لەوێ دەست بەكار بكەن.  دامەزراوی تایبەتی سەر بە وڵاتی قەتەر یا هاوكار لەگەڵ قەتەر لە وڵاتەكاندا هەن، ناوی خەڵك دەنووسن و هاوكاریان لە قەرزدا دەكەن و دەیاننێرن بۆ قەتەر بۆ كاركردن. ئەو كرێكارانە كە گەلێكیان ماڵومنداڵیان لەبرسا جێدەهێڵن و بۆ كاركردن دێنە قەتەر، كە دەگەنە قەتەر لەلایەن كەسی قەتەری یا دامەزراوی قەتەری وەردەگیرێن، هەرزوو پاسەپۆرتیان لێ دەستێنن، مۆبایلیان لێ وەردەگرن، دەبێ كەفالەت بدەن و كەفیلیان هەبێت، بەمجۆرە كە پاسەپۆرتیان لێسەندرا ئیتر ناتوانن بڕۆن و وڵات بەجێبهێڵن، هەروەها بێ ڕازیبوونی كەفیل ناتوانن هیچ جووڵەیەك بكەن. ئەوجا لەو ساتەوە هەڵسوكەوتی خراپ لەگەڵیاندا دەست پێدەكات.  دوای ئەوە دەیانبەن لە خانووی نیوەچڵی بەچیمەنتۆ دروستكراو و كەمێ پێداویستی سەرەتایی نیوەچل بەكۆمەڵ دایان دەنێن.  بەكۆمەڵ لە ژووریان دەكەن و یەكی قەرەوێلەیەكی ئاسنی خراپ  و تەواو. چێشت لێنان و خۆراك و شەكر و چا هەمووی لە ژووەكەیاندایە.  دوای ئەوە بەیانی زوو بۆ كار و ئێواران لە كار دەگەڕێنەوە. سەرەتا دەبێ كاربكەن تاكو پارەی قەرزی ڕێگاكەیان بدەنەوە ئەوەش ماوەیەكی زۆری دەوێ و لەم ماوەیەدا ناتوانن هیچ بۆ ماڵ و منداڵیان بنێرنەوە.  ئاستی دڵنیایی ژینگەی كار زۆر نزمە و لەبەر سەختی كار و نالەباری شوێنی كار ئەگەری ڕوودانی زیانی كار وەكو كەوتن، دەست شكان، پێ شكان یا ئازاری مل و شان و پشت زۆرە.  زیانی دەروونیش وەكو ترس و سترێس و تراوما بێگومان هەن. ئەگەر نەخۆشكەون یا بكەون گرنگیان پێنادرێت و زوو هەركە ڕاستبوونەوە داوای كاركردنیان لێ دەكرێت.  دەبێ كاربكەن و ئەگەر بەكار ڕازیش نەبن چارەیەكیان نییە، بەكورتی وەكو كۆیلە كاریان پێدەكرێت و دەچەوسێندرێنەوە.  وەكو لە دیدارەكەدا پەخشكرا كەسێك بەناوی خوازراوی "فیلیكس" كرێكارێكە خەڵكی وڵاتی گانای ئەفریكایە و ناوێرێت ئاشكرا خۆی بۆ كامێرا دەرخات، دەڵیت "دەیانەوێ وەكو ئاژەڵ كار بكەین. نایانەوێ پشوو بدەین. دەیانەوێ ئێمە بۆ ماوەی ١٠دەمژمێربێوەستانكاربكەین" . فیلیكس كەسێكی خوێندەواری هەژارە بۆ كاری خاوێنكردنەوە هاتۆتە قەتەر، بەڵام بێئارەزووی خۆی بردوویانە بۆ كاری خانووكردن، كە ئەو توانای ئەو كارەی نییە.

ئەگەر بریندار بوون، تووشی زیانی كار بوون یا مردن ئەوا قەرەبوو ناكرێنەوە.  وەكو لە دیدارەكەدا پیشاندرا كرێكارێك ماڵومنداڵ جێدەهێڵێت بۆ ڕێگا پارە قەرز دەكات، ژنەكەی گوتی "پیاوەكەم تەندروست و بێ كێشە بوو"، دوای دوو مانگ كرێكارەكە لە قەتەر دەمرێ. تەرمەكەیان بۆ دەگەڕێتەوە. ئەو كەسە قەرەبوو نەكراوەتەوە، ماڵومندالەكەشی بەناچاری قەرزەكەی كە بۆ ڕێگا كردبووی دەبێ ئێستا بیدەنەوە. ئەوە نمونەیەكە لە هەزاران.  

بەپێی لێكۆڵینەوەیەك كە رۆژنامەی گاردیانی بریتانی Guardian پێی هەڵساوە لەماوەی ئەو دەساڵەی دروستكردنی یاریگە و ڕێگاوبان و دامەزراوەكاندا بەهەزاران كرێكاری بێگانە كە خەڵكی وڵاتەكانی هیندستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانكا، كینیا، فیلیپین، پاكستان، سودان و شوێنی تر مردوون. ئەوجا لەبەر گەرما مردوون، دڵیان لەناكاو لە لێدان وەستاوە، یا شەو نووستوون و هەڵنەستاونەتەوە یا لەسەر كار بەهۆی كارەوە مردوون، لە زۆر كەیسدا ئەو پرسیارانە بێ وەڵامن.  لەماوەی دەساڵدا تەنها لەوانەی كە خەڵكی هیندستان، بەنگلادش، نیپال و سریلانكان زیاترە لە ٦٥٠٠ كرێكار مردوون، لەوانە بەشی هەرەزۆریان لەو شوێنانەكاریان كردووە كە پەیوەندی بەمۆندیالی ٢٠٢٢ـەوە هەیە. ٨٠ لەسەدای مردووەكان خەڵكی ولاتی هیندستانن. ژمارەكە زۆر زیاترە ئەگەر خەڵكی وڵاتانی دیكەشی بخرێتەسەر.  لەلایەن كەسوكاری قوربانیانەوە چیرۆكی جەرگبڕی بێژمارە هەن.  هەر چیرۆكە كۆمەڵێ پرسیاری بێوەڵامی تێدایە و وەكو تیغە لە جەرگی خۆشەویستانیان ڕۆژانە دەچەقێت.  پرسیاری وەكو بۆ دەنگی نەما؟ چۆن مرد؟ كەی بوو؟ لە چ شارێك؟ بێ وەڵامن و كەسوكاری مردووەكانیش لە چاوەڕوانی بێهودەی قەرەبوودان، كە ئایا هەرگیز قەرەبوو دەكرێنەوە. 

قەتەر و پەیوەندی لەگەڵ ئەمەریكا

پەیوەندی قەتەر و ئەمەریكا دەگەڕێتەوە بۆ حەفتاكان، پەیوەندی سیاسی و ئابووری و دواتر سەربازی لە نێوانیاندا دروست بووە و هەیە. قەتەر بنكەیەكی گەورەی ئاسمانی ئەمەریكای بەناوی بنكەی ئاسمانی العدید " قاعدە العدید الجویە" لە خۆ دەگرێت.  ئەمەریكا ئەو بنكەیە بۆ هێرشەكانی بۆسەر ئەفغانستان و سوریا و ئێراق بەكار دەهێنیت.  جگەلەو بنكەیە بنكەی سەربازیی "قاعدە السیلیە العسكریە"  لەدەرەوەی شاری دەوحەدا هەیە و ئەمەریكا بەكاری دەهێنێت.  لەوێ بەسەدان تانك و زریپۆش و ماشێنی دیكەی سەربازی و چەكی قورس هەن.  دەوروبەری زیاتر لە ١١هەزارسەربازیئەمەریكیلەقەتەرداهەن.

لەگەڵ ئەوەی هەندێجار ئاڵۆزی لە پەیوەندی نێوانیان دروست بووە بەڵام كاری نەكردۆتە سەر بوونی بنكە ئاسمانیەكە و ئێستا پەیوەندیەكە لەبارێكی بەهێزدایە.  لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٨دا ڕێككەوتنێك لەنێوان قەتەر و ئەمەریكادا مۆركرا، لەوێدا بڕیاردرا كۆتایی بەناكۆكیەكان بهێندرێت، ڕێزلەسەروەری قەتەر بگیرێت و هەروەها ئەمەریكا بەڵێنی ئامادەیی خۆی بۆ بەرەوڕووبوونەوەی هەر هەڕەشەیەك بۆسەر خاكی قەتەر ڕادەگەیەنێت، لەبەرامبەردا قەتەر بەڵێنی بەهێزكردنی بنكەكانی ئەمەریكا لە قەتەردا دەدات.  واتە ئەمریكا قەتەر لە هەڕەشەی دەرەكی دەپارێزێت، قەتەریش بنكەكان نوێ دەكاتەوە، بە باشترین سەرڤیس و كەلوپەل هاوكاری دەكات و ئەوەی پێویست بێت جێبەجێی دەكات.

بەكورتی

وڵاتی میرنشینی قەتەر وڵاتێكی نادیموكراسی كۆنەپارێزی ئیسلامیە و میر دەسەڵاتەكانی لەژێر چنگدایە، هەوڵیداوە و هەوڵ دەدات بیری ئیسلامی لە كۆمەڵگە جیاجیاكانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕەاست و ئەفریكا و شوێنی دیكەشدا بلاوكاتەوە، پشتگیری ڕێكخراوە تیرۆریستە تووندڕەوەكانی وەكو قاعیدە، جەبهەی نوسرە، حەماس، داعش و هاوشێوەكانی دەكات و هەوڵیداوە لەڕێگەی ئەو ڕێكخراوانەدا سیستەمی ئیسلامی لە وڵاتەكاندا بچەسپێنێت. قەتەر ملیارەها دۆلاری بۆ ئەم مەبەستە بەكارهێناوە.  قەتەر پشكی بەرپرسیاری لە تاوانكاریەكاندا هەیە، وەكو تاوان دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی گەلكوژی كە بەرامبەر بە گەلی دارفور، گەلی كورد لە رۆژئاڤای كوردستان، ئێزدیەكان و كاكەیەكان و كریستیانەكان لە باشوری كوردستان و ئێراقدا هەروەها هەرچی تاوانێك ئەو گروپە ئیسلامیانە پێی هەڵسابن و لەهەر شوێنێك بێت كە دەستی هاوكاری دارایی قەتەری تێدا هەبووە.

وڵاتی میرنشینی قەتەر لەڕێگەی سەرمایەی زەبەلاحی خۆیەوە و لەڕیگەی بەرتیل پێدان و كڕینی كەس و دامەزاروەكاندا هەوڵیداوە كاریگەری بنوێنێ و خۆی بباتە ئاستی بەرزی وڵاتە بەتوانا و گەورەكان لە بوارەكانی تۆپی پێ و دەست و وەرزشی دیكەدا. قەتەر پێوایە بە پارە دەتوانێ بگاتە شانۆی سەرووی وەرزشی جیهانی و پلە بەرزەكان لە بواری جیاجیادا، وەكو لە ڕێگەی گەندەڵیەوە توانی مۆڵەتی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەدەستبهێنێت و ئێستا لەئاستی جیهانیدا ئاماژەی بۆ دەكرێت.  دیارە گەندەڵیەكانی قەتەر لەبواری وەرزشە جیاجیاكاندا زۆرن و لەم وتارە بچوكەدا جێگەیان نابێتەوە، لێرەدا تەنها ئاماژە بە مشتێكی خەروارێك كراوە.  ئەوەی لێرەدا گرنگە ئاماژەی بۆ بكرێت ئەوەیە كەوا خودی ڕێكخراوی تۆپی پێی جیهانی فیفا گەندەڵی تێدا هەبووە و گەندەڵی بەرپرسانی فیفا هاوكار بووە لە سەركەوتنی قەتەر لە ئامانجەكەیدا كە وەرگرتنی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢بوو. بێگومانئەگەرگەندەڵی لە ڕێكخراوەكەدا نەبوایە قەتەریش لە هەوڵەكانیدا سەرنەدەكەوت. بۆ نمونە لە خولی تۆپی دەستی جیهانیدا لە ساڵی ٢٠١٥ بردرایە قەتەر، یاریزانەكانی قەتەر زۆربەیان قەتەری نەبوون و تاكو یاری كۆتایی خولەكەش چوون، لەیاریكۆتاییدا نەیانتوانی لە فەرەنسا ببەنەوە و دووهەم بوون. بەر لە دەستپێكی خولی كۆتایی بە سێ چوار ساڵ قەتەریەكان هەوڵیاندا لەڕێگەی بەرتیلەوە یاریزانێكی دانیماركی بە ناوی نیكۆلای ماركۆسن  Nikolaj Markussen بە  ١٥-٢٠ ملیۆن دۆلار بكڕن و وایلێ بكەن بچێتە قەتەر و بۆ وڵاتی قەتەر یاریبكات. بەڵام ئەو ڕەتی دەكاتەوە و خۆی نافرۆشێ.  ئەو تەنها یاریزانێك بوو لە دەیانی دیكە كە هەوڵی كڕینیان دراوە.

هەموو یاریگەكانی قەتەر و ڕێگاوبان و دامودەزگان بە كرێكاری بێگانەی بەكۆیلەكراو دروستكراون. بەهەزاران كرێكار بە هۆكاری دیار یا نادیار لەسەر كار یا لە شوێنی مانەوەیاندا گیان لەدەست دەدەن، قەرەبووش نەكراونەتەوە و لەكیسی خۆیان و كەسوكاریان چووین. ژمارەی ئەوانەی تووشی نەخۆشی دەروونی بوون یا تووشی زیانی كار بوون بێگومان بەپێی سروشتی زیانەكانی كرێكار لە كاركردندا زیاترە لە ژمارەی مردووەكان، دیارە من لەلایەن خۆمەوە لەو بەدواگەڕانە سنوردارەی كردوومە هیچم بەرچاو نەكەوتووە تاكوو خەمڵاندنی بۆ بكەم یا ژمارەی لەسەر دابنێم.   بەگشتی هەڵسوكەوتی كاربەدەستانی قەتەری سەبارەت بە كرێكارەكان زۆر خراپ بووە و تەنها چیرۆكە جەرگبڕەكان دەتوانن ئاستی نامرۆڤانەی كرداری قەتەریەكان و دارودەستەكانیان گوزارشت كەن. بۆیە دەكرێ بڵێین یاریگەكان بەخوێنی كرێكارە بەشخوراوەكان دروستكراون و خەڵكی جیهانیش سەیری یاریەكان لەو یاریگایانەدا دەكەن كە كرێكارە بەكۆیلەكراوەكان دروستیان كرد.

لەو وتارەدا بەگرنگم زانی ئاماژە بەكورتی بە پەیوەندی ئەمەریكا و قەتەر بكەم، چونكە ئەمەریكایەكان ڕەنگە لە هەمووكەس و لایەنێك چاكتر ئاگاداری ڕۆڵی قەتەر لە پشتگیری تیرۆریزمی ئیسلامیدا لە ڕۆژهەلاتی ناوڕاست و ئەفریكا و جیهاندا هەن، بەڵام لەبەر بەرژەوەندیی ناسیونالیستانەی خۆیان چاوپۆشی لە پێشیلكاری و تاوانكاریەكانی قەتەر و قەتەریەكان دەكەن. ئێستا ئەمەریكا بنكەی بەهێزی سەربازیی لە قەتەردا هەیە و وڵاتی قەتەریش دەپارێزێت.

سەرچاوەكان

Qatar, https://da.wikipedia.org/wiki/Qatar#

Qatar Natural Gas, https://www.worldometers.info/gas/qatar-natural-gas/

2015 FIFA corruption scandal, https://www.britannica.com/event/2015-FIFA-corruption-scandal,

Qatar and state-sponsored terrorism, https://en.m.wikipedia.org/wiki/Qatar_and_state-sponsored_terrorism?fbclid=IwAR26Xtc83OJoW4fx55KZz9wFulKLACv__YoQ1TBqIJXo-Mxrsw_0GexGdpk

Qatar and the United States, https://en.wikipedia.org/wiki/Qatar%E2%80%93United_States_relations

Football corruption and the remarkable road to Qatar´s World Cup, https://www.theguardian.com/football/2022/oct/08/football-corruption-and-the-remarkable-road-to-qatar-world-cup

Michael GarciasFifa report eases Russia and Qatar World Cup fears, https://www.theguardian.com/football/2017/jun/27/fifa-secret-report-world-cup-2022-leaked

Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded, https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/23/revealed-migrant-worker-deaths-qatar-fifa-world-cup-2022

TV 2 mødermigrantarbejderei Qatar: - Jeggrædernæstenhverdag, https://nyheder.tv2.dk/udland/2022-11-15-tv-2-moeder-migrantarbejdere-i-qatar-jeg-graeder-naesten-hver-dag

Dagher, Sam (2011-10-17). "Huge Role of Tiny Kingdom of Qatar in Libya Draws Concern". The Wall Street Journal. Retrieved 2016-09-04.

Dansk håndboldstjerne taler ud: https://www.dr.dk/sporten/fodbold/vm/bag-om-vm-i-qatar/dansk-haandboldstjerne-taler-ud-jeg-blev-lokket-med-15-20

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.