سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف

01/12/2022


كەڤین بەگیخانی

ئاڵنگارییەكانی بەردەم جێبەجێكردنی یاسا لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا
* كەڤین بەگیخانی (پۆستمۆرتم - دوای كۆچی دوایی)
هزری خێڵەكیی پشتئەستوور بە پیاوسالاری، لە بابەتگەلێكی هەستیاری وەكو تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف، كۆسپ دەخاتە بەردەم جێبەجێكردنی یاسا.

سێ لەسەر یەكی ژنان لە جیهاندا تووشی تووندوتیژیی جەستەیی، سێكسی و دەروونی بوونەتەوە، تەنانەت لە كاتی تەنگژەكاندا ئەوە ژنانن بەهۆی پێگە لاوازەكەیانەوە لە بەشێكی زۆری جیهاندا زۆرترین ئازار دەچێژن. لێرە تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف بەشێكە لە مۆدێلە گەورەكەی تووندوتیژیی رەگەزی و لە هەردوو فۆرمی جەستەیی و دەروونییدا دژی ژنان لە سەرانسەری جیهاندا پیادە دەكرێت.

بەگوێرەی نەتەوە یەكگرتووەكان، ساڵانە زیاد لە 5000 ژن لە جیهاندا بە بیانوووی شەرەفەوە دەكوژرێن. لەم توێژینەوەیەدا تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف لە هەرێمی كوردستاندا هەڵدەسەنگێندرێت، چونكە تووندوتیژی مشتومڕێكی نەبڕاوەی ئەم كۆمەڵگە پیاوسالارییەیە. سەرەتا تووندوتیژی لەژێر ناوی شەرەف شی دەكرێتەوە، دوابەدوای ئەمە كێشەكە لە جەستەی هەرێمی كوردستانی عێراقدا وێنا دەكەین. دواتر باسی دامەزراوە یاساییەكان، كاریگەییەكانی یاسای سزاكانی عێراقی فیدراڵ و لایەنە ئیسلامییەكان لەسەر یاسا لە هەرێمی كوردستان دەكەین. بە پشتبەستن بەمانە، هەوڵ دەدەین زانیاری دەربارەی حەقیقەتی كرانەوەی یاسای هەرێمیی بخەینەڕوو، بۆچی دەستبردن بۆ چاكسازیی یاسایی لەم ژینگە تەواو پیاوسالار و خێڵەكییە كێشەیە؟ بەگوێرەی زانیارییەكان، دەگوترێت سەرەڕای هەوڵە نێودەوڵەتی و چاكسازییە یاساییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەهۆی ئەو كۆسپانەی لەو كۆمەڵگە پڕ تەگەرە، پیاوسالاری و خێڵەكییەدا رەگی داكوتاوە، تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف هێشتا وەكو كێشەیەكی گەورە ماوەتەوە. هەروەها نەبوونی خۆتەرخانكردنی سیاسەتێكی گشتی بەكۆمەڵ لەلایەن دامودەزگە دەوڵەتی و نادەوڵەتییە جۆراوجۆرەكانی وەكو دادگە و پۆلیس، فاكتەرێكی دژوارە و لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و هزری خێڵەكیی كوردی سەرچاوەی گرتووە.          

ئەمڕۆ تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف بە زۆری بە ناوچەكانی وەكو باكووری ئەفریقا و رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا روودەدات. لە كار و قسەكردن لەسەر ئەم بابەتە، گرنگە خۆمان لە حوكمی پێشوەخت و ستیگماتیزەكردن بەدوور بگرین، چونكە توێژینەوەكان دەریدەخەن تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف هیچ پەیوەندییەكی بە ئایین و كولتوورێكی دیاریكراوەوە نییە. لە راستیدا ئەم تووندوتیژییە لە سەردەمی رۆمە كۆنەكان، ئەوروپای سەدەكانی نێوەڕاست، ئەمریكای لاتین و باكووری رۆژهەڵاتی ئاسیادا هەبووە. تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف بریتییە لە كۆنترین بەشی مۆدێلە گەورەكەی تووندوتیژی جێندەری و لە هەردوو فۆرمی جەستەیی و دەروونییدا دژی ژنان پیادە دەكرێت. ئەم تووندوتیژییە بەزۆری لەلایەن ئەندامانی خێزانی قوربانییەكەوە پیادە دەكرێت، وەكو مامەكان، خاڵەكان، باوكەكان و برایەكان، مەبەستەكەش [بەپێی تێگەیشتنی هەڵەی ئەوان] پارێزگاریكردن و گەڕاندنەوەی شەرەفە بۆ خێزان یان عەشیرەت و گرووپ. رەهەندێكی گرنگی جیاكەرەوەی ئەم تووندوتیژییە ئەوەیە كە لە لایەن گرووپەوە ئەنجام دەدرێت و بە بیانووی "كۆدی شەرەف" لە ژینگەی ئەو خێزان و كۆمەڵگە پیاوسالارییانەدا بەردەوامی و گرنگی پێ دەدریت. لەبەرئەوە گرنگە بڵێین پیاوسالاری دیاردەیەكی قووڵی كۆمەڵایەتی و سیاسییە كە تێیدا پیاو بە شێوەیەكی ریشەیی لە كۆمەڵگەدا باڵادەستە. پیاوان وێڵی پاساوهێنانەوەن تا مافی ئەوە بەخۆیان بدەن دەسەڵاتیان بەسەر ژناندا هەبێت و ترسناكانە پارێزگاری لەو دەسەڵاتە بكەن لە رێگەی بەكارهێنانی چەندین جۆری جیاوازی تووندوتیژی دەروونیی و جەستەیی دژی ژنان.

لە هەرێمی كوردستانی عێراقدا، چاوەڕوانییەكانی كۆمەڵگە لە ژنان ئەوەیە كە رووناكبیر بن و دواییش ببن بە هاوسەرێكی گوێڕایەڵ و دایكێكی ئەركگران كە دەبێت خزمەتی تەواوی خێزانەكەی بكات. بە پێچەوانەوە، زۆرینەی پیاوان لە باوكە دەسەڵاتدارەكانیانەوە فێردەبن كە گرنگە پیاو ببێتە رابەرێكی بەهێز و جڵەوگیری خێزانەكەی خۆی. لەمەش گرنگتر، ببن بە پارێزەری "شەرەف"ـی خێزان و خێڵەكەیان. شەرەفیان لە جەستەی ژن و رەفتاری كۆمەڵایەتی و سێكسیدا كورت كردووەتەوە. لەبەرئەوەیە لە زۆرینەی خێزانەكاندا ئازادیی ژن بە لادان لە بەها نەریتییەكان و نۆرمەكان لە قەڵەم دەدرێت. هەروەها خێڵگەرایی لە كوردستاندا زۆر بەربڵاوە، ئەمەش كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر رێكخراوە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی كۆمەڵگەی كوردی هەیە، بەمەش ژنان سنوردار دەكرێن لەنێو ئەم پێكهاتە دەستەجەمعییانە و بەرەو پووكانەوەی تواناكانیان دەچن. لەبەرئەوە تووندوتیژیی رەگەزیی تەنها لە جەستەدا نامێنێتەوە بەڵكو چالاكانە و دەستەجەمعییانە بۆ كایەی كولتووری كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگە پەل دەهاوێت، دواجاریش بە ئەسپایی ئەم بەناو "كۆدی شەرەف"ـەی لێ بەرهەمدێت.

پێش ئەوەی باسی ژێرخانی یاسایی هەرێمی كوردستان بكەین، پێویستە زیاتر دەربارەی دەرئەنجامە فراوانەكانی خێڵگەرایی بدوێین. خێڵگەرایی لە كوردستان بریتییە لە ئامرازێكی بەرگریی بەكۆمەڵ لەپێناو مانەوەدا لەكاتی بەربەرەكانێ، ناسەقامگیری و كێبڕكێی سیاسی. لەڕاستیدا خێڵگەرایی لە كوردستاندا لەم 30 بۆ 40 ساڵەی رابردوو سەری هەڵنەداوە، بەڵكو پێشتریش لە رێكخستنی كۆمەڵایەتی، یەكخستن و خۆئامادەكردنی سەربازی و جۆرەها پرۆژەی دیكەدا سوودی لێبینراوە. هەر وەك چۆن لە توێژینەوەكەی ویلیام چامبلیس سەبارەت بە یاسای بێلانەیی باسكراوە، دەكرێت "گرووپەكانی خاوەن بەرژەوەندیی هاوبەش" رۆڵێكی گرنگیان لە "یەكگرتنی یان گۆڕینی یاساكان" هەبێت. دەكرێت چەمكی "گرووپەكانی خاوەن بەرژەوەندیی هاوبەش" لە هەرێمی كوردستان بە پێكهاتە خێڵەكی و پیاوسالارییەكان پێناسە بكرێت، كە ئامانجیان لە كۆمەڵگەدا جڵەوگیری هێز و دەسەڵات بووە. هاوكات دەشێت پیاوان لە هەندێك كردەوەدا بەكۆمەڵ هاوكار و پشتگیری یەكتر بووبێتن و لەم كۆنتێكستەشدا تووندوتیژی بە بیانوووی شەرەف پیادە دەكرێت، ئەویش لە ترسی ئابڕووچوون و دەركرانیان لەو  ژینگەیەی تێیدا دەژین لە پێناوی پارێزگاریكردن لە چەمكی شەرەف بەو شێوەیەی ئەوان تێی گەیشتوون. سەرەنجام هەمیشە ئەوانەی هەوڵی چاكسازی و ریفۆرم دەدەن، هەر لەبەر هەمان بابەتی ئابڕووچوون و سەلامەتی پێگەیان لەژێر گوشارێكی زۆردان. دەكرێت ئەمە بە بنچینەییترین ئاڵنگاری دابنرێت لە هەوڵی جێبەجێكردنی یاسا، چونكە زۆرینەی دامەزراوەكان كاریگەرن بە پیاوانی خێڵگەرا و لەلایەن ئەوانەوە بەڕێوەدەبرێن.

بەپێچەوانەوە، لە هەرێمی كوردستانی عێراق هەر لە كۆنەوە ژنان دەرفەتی گەیشتنیان بە دونیای دەرەوە كەم بووە [باسی لادێكان ناكەین كە بە هۆی كاری كێڵگە و زەویوزار ئافرەت ئەركێكی قورسی كشتوكاڵی لە ئەستۆدا بووە]. لەبەرئەوە قورسە بۆ ژنان لەو كۆمەڵگە پیاوسالارییەدا [وەك بكەر، نەك پەراوێزخراو] بگەنە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، یان كەمپینی كاریگەر [لە شێوەی MeToo) لە فێرگە و سۆشیاڵمیدیا رابگەیێنن تا هۆشیاری بڵاوبكەنەوە و داوای گۆڕانكاری ریشەیی بكەن. هەروەها لەبەرئەوەی تووندوتیژی پیاوان لە ژیانی خێزانی و گشتیدا زۆر باوە، زۆرینەی ژنان هەست بە ترس و دڵەڕاوكێ دەكەن لەوەی بەرەو وروژاندنی پرسی ئازادی هەنگاو بنێن. ئەم دابڕینەی ژنان لە تواناكانیان كارەكەی لەسەریان قورستر كردووە، ئەگەر نەیگەیاندبێتە نزیك لە ئەستەم، تا لە رەگ و ریشەوە بەرەنگاری پیاوسالاری ببنەوە. زۆرینەی ژنانی كوردستان تاوەكو ئێستاش لەودیو پەردەدا ژیان دەگوزەرێنن، بەشێوەیەكی بەرچاو لە ژیان دابڕێندراون، هەرچەندە ژنانێكی زۆر هەن وەكو كارمەند و مامۆستا كار دەكەن، هێشتا دەبێت گوێڕایەڵ بن و ملكەچی یاسا نەنووسراوەكانی كۆمەڵگە بن. هۆكارێكی دیكەی ئەم بارودۆخە دژوارە كەمی هۆشیاری یاساییە لەلای ژنان، هەروەها چونكە ترسیان لە ئابڕووچوون و دەرئەنجامە قورسەكانی هەیە، كە لە پرۆسەی سكاڵا تۆماركردن و هەڵوێست وەرگرتنی ژنان رەنگ دەداتەوە.

سەبارەت بە تێگەیشتنی ژنان لە هەرێمی كوردستانی عێراق، [توێژەرێكی ئەم بوارە بەناوی] یەنگ لە توێژینەوەكەیدا باسی هۆكارەكانی قالبوەرگرتنی "كردەوە، تێگەیشتن و باوەڕ لەڕووی یاساوە" دەكات. جەخت لەوەش دەكاتەوە كە تێگەیشتن لە یاسا بەشێوەیەكی ریشەیی وابەستەی نەریتە كۆمەڵایەتی و ئەنترۆپۆڵۆجییەكانە، هەروەها ئەم تێگەیشتنە كاردەكاتە سەر "رەفتاری تاك بەرامبەر یاسا، ویستی رێكخستنی یاسا، گریمانەكردن و ئەزموونكردنی یاسا." جێبەجێنەكردنی "یاسای تایبەت بە چاكسازی تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف" رەهەندێكی دیكە دەخاتە سەر ئەو ناشەرعییەت و دەرككردنە بە ژنان كە بەتەواوەتی بە پێی یاسا پارێزراو نین. لەبەرئەوە، ئەم ئاڵنگارییانە خزمەت بەو بەناو "كۆدی شەرەف"ـە پەنهانە دەكەن كە بەكۆمەڵ –بەبێ ویستی ژنان خۆشیان- بەردەوامی پێدەدرێت. 

لە چەند دەیەی رابردوو تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف بە رێژەیەكی بەرچاو پیادە كراوە، لە بەرامبەردا دەسەڵاتی كوردی دەستیان كرد بە ریفۆرمی یاسایی و سیستمی دادوەری كوردستانیان لە تەواوی عێراق جیاكردووەتەوە. پێویستە باسی ئەوەش بكەین كە ئەم ریفۆرمە یاساییانە لەلایەن "كولتووری كۆمەڵایەتی و دامەزراوەی نافەرمی و ناكاریگەر" دژایەتی دەكرێت. ئەم دامەزراوە نافەرمییانە هاوشێوەی سیستمی دادوەریی هاوبەش و ناسراو بە 'گا چا چا' وڵاتی روواندا-یە؛ لە هەرێمی كوردستان پێی دەڵێن "سوڵحی عەشایری"، واتە سیستمی دادوەری بە شێوازێكی نافەرمی و خێڵگەرایی پیادە دەكرێت، كە خۆی لە دامەزراوەی بەڕێوەبردن و دەستتێوەرداندا دەبینێتەوە كە لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی پتەوكردنی زیاتری خێڵگەرایی و رەنگدانەوەی لە كۆمەڵگەدا. بە هەمان شێوەی سەردەمی پێش كۆلۆنیاڵی روواندا، سوڵحی عەشائیری  بۆ چارەسەركردنی "دەمەقاڵێ و كێشەی خێزانی، مافی موڵكداری و هەندێك شتی دیكەی ناوخۆیی" بەكاردێت، هەروەك سیستمی دادگەكانی (گا چا چا) لە روواندا، لە هەرێمی كوردستانیش دادوەرەكان لەم بارەیەوە لە رووی یاساییەوە شیاو نەبوون، قوربانی و تاوانبار پارێزەریان نەبوو، رەنگە پرۆسەكە تەواو لەژێر كاریگەری گەواهیدانی كەسیی و دادوەردا بووبێت، رەگی ئەمانەش هەمووی دەگەڕێتەوە بۆ ترس لە ئابڕووچوون و گوشاری كۆمەڵایەتی، كە پێشتر باسمان كرد. ئەم فاكتەرانە كاریگەرییان هەیە لەسەر یاسا ریفۆرمكراوەكان و جێبەجێكردنێكی ناكارا لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە. بەپێچەوانەوە، دەشێت سوڵحی عەشایەری وەك سیستمێكی خۆجێیی "دادپەروەری" بچێتە خانەی دەرهاویشتە زیانبەخشەكانەوە، ئەمەش لە دژی گرووپێكی ئێتنكی دیاركراو نا، بەڵكو لە روانگەی جێندەرییەوە دژ بە رەگەزی ژنان، كە لە كۆمەڵگەدا پەراوێزخراون.

هەرێمی كوردستانی عێراق هەرێمێكی ئۆتۆنۆمە لەنێو دەوڵەتی فیدراڵیی عێراقدا. كوردەكان گەورەترین نەتەوەن لە جیهاندا، كە دەوڵەتێكی سەربەخۆیان نییە نوێنەرایەتیان بكات. لە ئەنجامدا، چەندین دەیەی پڕ لە چەوساندنەوە و جینۆسایدیان لەو ناوچە ئاڵۆزەیاندا لە رۆژهەڵاتی ناوین بەسەردا سەپێندراوە. كوردستانی عێراق بەفەرمی و بەپێی دەستووری عێراقی دانی پێدانراوە و حكومەتی هەرێمی كوردستان مافی هەیە ریفۆرمی یاسایی بكات و یاسای نوێش دابڕێژێت. هەر لەبەرئەمەش بوو حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی هەندێ بڕگەی یاسای سزای عێراقی ریفۆرم بكات، لە نێویاندا ئەوانەی دژی تووندوتیژین بە بیانووی شەرەف. ئەم چاكسازییە یاساییانە لەلایەن ئەنجوومەنی دادوەریی هەرێمی كوردستانی عێراقەوە بە مەبەستی بەهێزتركردنی دەسەڵاتی دادوەری لە هەرێمی كوردستاندا ئەنجامدراون و لە هەمان كاتیش هاوئاوازن لەگەڵ رێكەوتننامە جیهانییەكان و بنەماكانی مافی مرۆڤ.

تا ساڵی 2002 تاوانەكانی شەرەف بە پێشێلكردنی مافی مرۆڤ لە قەڵەم نەدەدرا، بەڵكو زیاتر وەكو بابەتێكی كوولتووری سەیر دەكرا. لەمەش خراپتر، تووندوتیژی بە بیانووی شەرەفەوە نەخرابووە نێو بەیاننامەكەی نەتەوە یەكگرتووەكانی ساڵی 1993 لەبارەی تووندوتیژی دژی ژنان بەناوی "پەیماننامەی تایبەت بە نەهێشتنی تووندوتیژی دژی ژنان." هەرچەندە وەكو وەڵامێك بۆ توێژینەوە و پشتگیری نێودەوڵەتی توێژەران و چالاكوانان، لە ساڵی 2003 دا نەتەوە یەكگرتووەكان ئاوڕی لە تاوانەكانی شەرەف دایەوە و لە بڕیارێكی تایبەتدا بەناوی "كاركردن بەرەو نەهێشتنی ئەو تاوانانەی لەژێر ناوی شەرەفدا دژی ژنان ئەنجام دەدرێن" بڕیاری دەركرد. ئەمە بووە هۆی بەرەوپێشچوونێكی گەورە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان و چاكسازییەكانی بۆ نەهێشتنی تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف فراوانتر كرد. لەگەڵ ئەوەشدا گرنگە بگوترێت سیستمی دادوەری عێراقی سەرچاوەكەی یاسای ئیسلامییە و بە روونی راسەری داوە بەو یاسا ئایینیانەی لەلایەن كەمینە ئایینییەكانەوە پیادەكراوە. هەر وەكو بەگیخانی لە توێژینەوەكەیدا پشتڕاستی كردووەتەوە، "یاسای سزادانی عێراقی هەڵقوڵاوی نۆرمە كۆمەڵایەتییەكان و نەریتەكانە كە تێیدا شەرەفی ژن بەرامبەرە بە (شەرەفی خێزان) و پاراستنی ئەم شەرەفەش بە یاسا نووسراوەتەوە."

نموونەیەك كە جێگەی نیگەرانییە، یاسای 41ـی یاسای سزادانی عێراقییە كە رێگە دەدات بە "ئەنجامدانی تووندوتیژی لەژێر ناوی تەئدیب وەكو مافێكی یاسایی. ئەم یاسایە ماف دەدات بە مێرد یان باوك لە ژن یا منداڵەكانی بدات بە ناوی تەمبێ كردن."

لە وەڵامی ئەم یاسایەدا، نوێنەرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كە زۆرینەیان ژن بوون، لۆبییەكیان بۆ حكومەت كرد تا ئەم یاسایە بگۆڕن، لەبەرئەوەی پێشێلكاری مافی مرۆڤی تێدایە و بە روونی رێگەی بە تووندوتیژی خێزانی دەدات. سەرەڕای هەوڵەكانی چاكسازی لە یاسای سزادان لە عێراقدا، حكومەتی تیۆكراتی - ئایینی بەغداد داواكارییەكەی ئەو ژنانەی رەتكردەوە. سەرەڕای ئەم لەمپەرانە، حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی چەند چاكسازییەكی یاسایی باش ئەنجام بدات، گرنگترینیان بریتی بوو لە یاسای 409 لە یاسای سزادانی عێراقی. وەكو [نەزەند] بەگیخانی دەڵێت، "یاسا هەمواركراوەكە بەدیاریكراوی دەڵێت ئەگەر پیاوێك هاوسەرەكەی ببینێت سێكس لەگەڵ كەسێكی دیكەدا دەكات یان لەسەر هەمان پێخەف بیانبینێت و ژنەكەی بكوژێت، ئەوا بە بكوژ لە قەڵەم دەدرێت و سزاكەی لەژێر هیچ بارودۆخێكدا سووك ناكرێت." لە كاتێكدا پێش چاكسازییەكە سووككردنی سزای بۆ دەكرا و ئەوپەڕی سێ ساڵ زیندانی دەكرا. لە پاڵ ئەمانەشدا، حكومەتی هەرێمی كوردستان [لە ساڵی 2011] یاسای "بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی خێزانی" دەركرد. بەمە [ژنان و پێشكەوتوخوازان] و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان هیوایەكیان بۆ گەڕایەوە، چونكە بەرەوپێشچوونێكی مەزن بوو لە رووی پاراستنی مافەكانی مرۆڤ لەنێوخۆی هەرێمی كوردستانی عێراقدا.

ئەم نموونانە پێمان دەڵێن كەسانی پێشكەوتوو لەناو حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمەڵگەی كوردیدا نیازباشن و دەیانەوێت چاكسازی مانابەخش بكەن و پێگەی ژنان بەهێز بكەن و هاوتەریبی ئەنجامدانی چاكسازی، سەروەری یاسا بچەسپێنن. وەكو پێشتر روونمان كردەوە، لایەنە خێڵەكییە پارێزگارەكان لەنێو ئەم كۆمەڵگە تەواو پیاوسالارییەدا، جۆرەها كێشەیان بۆ جێبەجێكردن و پیادەكردنی ئەم یاسایانە دروستكردووە. دواجار داخوازی و ویستی پیاوسالاران لە یاسا لەناو سوڵحی عەشایەریدا خۆی دەبینێتەوە و دەبێتە جێگرەوەی یاسای فەرمی بەتایبەت لە ناوچە گوندنشینەكاندا. خزمەتكردنی ئەم بازنە نەرێنی و دزێوە دەگەڕێتەوە بۆ یەكگرتنی توخمە تووندڕەو و فەندەمێنتاڵەكانی كۆمەڵگە، كە ئەویش هۆكارەكەی هزری پیاوسالاریی و لاوازی پێگەی ئابووری و كۆمەڵاتییە. ئەمە بووەتە هۆی لێكەوتنەوەی هاوسەنگییەكی نەرێنی، كە تێیدا پیاوسالاری و نۆرم و نەریتە خێڵەكییەكان یەكتریان گرتووە و لەمپەرێكی بەهێزیان بۆ جێبەجێكردنی یاسا لەلایەن دامەزراوە یاسایی و سیاسییەكان دروستكردووە.   

ئەوەی پێشتر باسمانكرد دەمانگەیەنێتە ئەو دەرئەنجامەی كە هزری خێڵەكی، پشتئەستوور بە پیاوسالاریی، كۆسپ دەخاتە بەردەم جێبەجێكردنی یاسا لە بابەتگەلێكی هەستیاری وەكو تووندوتیژی بە بیانووی شەرەف. هەروەها، ژنانی پێشكەوتوو لە كۆمەڵگەدا مەترسی ئابڕووچوون و وەدەرەنانیان لەسەرە، ئەم مەترسییانە خراپتریشن بۆ ئەو ژنانەی خەبات بۆ گۆڕانكاری لە ئەقڵیەتی گشتی و هزری كۆمەڵگەدا دەكەن. كاربەدەستانی حكومیش مرۆڤن و لەو كۆمەڵگەیەدا دەژین، ترسیان لە لەدەستدانی كار و ئابڕوویان هەیە، بۆیە ویست و خۆتەرخانكردنی سیاسیی كورت دەهێنێت. لەبەرئەوە پێویستە رێگەیەكی بنچینەیی و ریشەیی بگیرێتە بەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی پێكهاتە پیاوسالارییە رەگداكوتیوەكان لەنێو كۆمەڵگدا و بۆ بەدەستهێنانی گۆڕانكارییەكی ریشەیی لە نۆرم و بەهاكانی كولتووری كوردی سەبارەت بە تێگەیشتن لە چەمكی "شەرەف" و بابەتە پەیوەندیدارەكانی. 

چەسپاندنی چاكسازیی یاسایی تەنیا لە كاتێكدا سوودی دەبێت كە ئەم كۆمەڵگە گرووپگەرایانە بیر و هزریان بگۆڕن، هەموویان كۆك بن كە هەندێك رەفتار و بیركردنەوە و نۆرمی ناڕەوا و قێزەون هەن رێگرن لە چەسپاندنی سەروەری یاسا و مافەكانی مرۆڤ و دەبێ بنبڕ بكرێن.

*كەڤین بەگیخانی گەنجێكی كورد بوو لە هۆڵەندا گەورە ببوو، دوای تووشبوونی بە كۆرۆنا گیانی لەدەستدا. ئەم وتارەی بە ئینگلیزی بۆ زانكۆی لێیدن كە لێی دەخوێند ئامادە كردووە. ئەندامانی خانەوادەكەی كار لەسەر دەستنووسەكانی دەكەن و وردە وردە بڵاویان دەكەنەوە.


Bibliography

Abrego, J. Leisy, “Legal Consiousness of Undocumented Lations: Fear and Stigma as Barriers to Claims-Making for first- and 1.5-Generation Immigrants, Law & Society Review, 2011.

Begikhani, Nazand., Faraj, M. Najat, ‘Legal Treatment of Honour Crimes: Comparison between Iraqi National and the Kurdistan Regions Laws, European Journal of Comparative Law and Governance, 3, 2016.

Begikhani, Nazand., Gill, K. Aisha., Hague, Gill, ‘Honour Based Violence: Experiences and Counter-Strategies in Iraqi Kurdistan and the UK Kurdish Diaspora, 2015.

Bruinessen, van, Martin., Dawon, Hosham., Jabar A. Faleh., ‘Kurds, States, and Tribes, Tribes and Power: Nationalism and ethnicity in the Middle East, 2002. Retrieved 10 March 2017 from: http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Kurds_States_and_Tribes.pdf

Packard, Matthew, ‘Earning Independence in Iraqi Kurdistan, Temple International and Comparative Law Journal, 27 (1), 2013. 

1 Brah, Avtar., Gill, K. Aisha., ‘Interrogating cultural narratives about ‘honour-based violence, European Journal of Womens Studies, 21(1), 2014.

Chambliss, J. William, ‘A Sociological Anlysis of the Law of Vagrancy, Social Problems, 12(1),1964.

Corey, Allison., Joireman, F. Sandra,  Retributive Justice: The Gacaca Courts in Rwanda, African Affairs, 2004. 

Department of Justice, ‘ Preliminary Examination of so-called "Honour Killings" in Canada, Department of Justice, Government of Canada, 2017. Retrieved 10 March 2017 from: http://www.justice.gc.ca/eng/rp-pr/cj-jp/fv-vf/hkch/p3.html

United Nations New Centre, ‘Impunity for domestic violence, ‘honour killings cannot continue – UN official, United Nations, 2010. Retrieved 10 March 2017 from: 
http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=33971#.WMlzcvnhBnI

World Health Organization, ‘ Violence against women, Media Centre, World Health Organization, 2016. Retrieved 10 March 2017 from: http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs239/en/

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.