سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جەهلی موقەدەس و عەقڵی دۆگما لەبەرامبەر شوناسی دینیدا

01/12/2022



ڕێبین ئەحمەد رەشید

گوێم بۆ بەشێكی شەرحی مەسنەوی مەعنەوی مەولانا دەگرت كە لەلایەن دكتۆر عەبدولكەریم سروشەوە هەفتانە سازدەكرێت، لەپەڕاوێزی ئەو شەرحەدا دكتۆر سروش باسێكی لە مەسەلەی كۆمەڵگا و دینداری كرد. ئەو پێی وایە لە كۆمەڵگا دیندارەكاندا سێ ئافەتی دینی زۆر مەترسیدار هەن كە بەردەوام خۆیان دووبارە دەكەنەوە. ئەوانیش یەكەم: بە موقەدەس زانینی مەعریفە و ئەندێشەی دینی، دووەم تەعەسوب و دەمارگیری بۆ عەقیدەیەكی تەقلیدی دینی " من ئەمە ناو دەنێم شوناس یا ناسنامەی دینی"،  سێیەم چاوەڕوانی گشتگیر و شمولی لە دین بۆ چارەسەركردنی هەموو كێشەكانی مرۆڤ. 

ئەم سێ ئافەتە ترسناكترین ئافەتەكانی ئەمڕۆی دونیای موسوڵمانان كە بە بۆچوونی هەژارانەی من ئەنجامی سێ ئافەتی زۆر لەخۆیان بنەڕەتیتر و بنچینەییترن كە سەدساڵ بەر لە ئێستا بەدیعوززەمان سەعیدی كورد وەك ترسناكترین سێ نەخۆشی كۆمەڵگا موسوڵمانەكان دەستنیشانی كردبوون، ئەوانیش: هەژاری "فەقر" و نەزانی "جەهل" و لێكترازان "تەفرەقە"ن.

بەڵێ كومەڵگای موبتەلا بەم شەش نەخۆشییە سارییانە خۆیان لە پرسیاركردن دەدزنەوە، بۆچی؟ چونكە لێی دەترسن. پرسیاركردن سەرەتای دەرچونە لەو دۆخەی كە تێی كەوتوون، بەڵام ئەمان لێی دەترسن و خەڵكیش لە پرسیاركردن دەترسێنن. ئەوەشی پێ بەجەرگی خۆیدا دەنێت و  پرسیارێك دەكات دەیان و سەدان نێو و ناتۆرەی لێ دەنێن، تەكفیر و تەفسیقی دەكەن، لە سادەترین و بێوەیترین حاڵەتیشدا دەیكەنە مونافیقی ئەو دونیا یۆتۆپییەی كە تەنهاو تەنها لە خەیاڵدانی خۆیاندا بوونی هەیە.

ئەم هۆكارانە وادەكات لە كۆمەڵگا موسوڵمان و موحافیزكارەكاندا پرسیار نەكرێت، كە پرسیاریش نەكرا هەموو ئەو ئافەتانە خۆیان جەند بارە دەكەنەوە، ئیدی دواتر  ڕاماڵینی ئەو تەقلید و وەهمەی كە خەڵك پێی ڕاهاتوون زۆر گران و نەكردە و مەحاڵ دەبێت.

لە كۆمەڵگا موسوڵمانەكاندا فەقر توند وایكردووە جەهل حاكمی موتڵەق بێت، جەهلێكی خۆڕسیكش نا بەڵكو وەهمی هەمان ئەوانەی كە توانایی ئەوەیان پەیدا كردووە هۆشیاری خەڵكەكەیان لە ڕێگای دیاردەیەكی سایكۆلۆژیی وەك گاسڵایتینگەوە ڕام بكەن. گاسڵایتینگ بەمانای چاوشۆڕكردنی بەرامبەرەكە لە بەرامبەر ئەو چاكەوخێرانەی كە پێیان دەكەیت بۆ جێكەوتكردنی مەرام یا بۆچوونێكی تایبەتی و ئایدیۆلۆژی خۆت. دەشێت تۆ بە پارە، زانست، بەخشندەیی، پڕۆژە و دونیایەك شتی دیكە بەرامبەرێكی موحتاجت چاوشۆڕ و گاسڵایت بكەیت تا لە بەرامبەردا خۆبەخۆ پێ بزانیت یان نا  ببیتە پارێزەری هەموو شتێكی تۆ، تەنانەت كاتێك گەر بشڵێیت زەوی تەختە ئەو هەر ناتوانیت لە بۆچونەكەی تۆ دەرچیت، دەرچوون بەتاوان دەزایت لە بۆچوونەكەی نەوەك وەك فیترەتی مرۆڤانە و عەقڵیی خۆی بە فلتەرەكانی ڕەخنەسازی و پرسیاركردندا بیانبات. تۆ و بۆچونەكانت بۆ ئەو دەنە كەڵت"دینۆچكە" و ناتوانێت لێیان لا بدات. گاسڵایتینگی دینی و ئیمانی لەخراپترین جۆری چاشۆڕكردن و هەست بە تاوانكردنن كە ئەمڕۆ لێیەوە دەیان بانگخواز سەرمایەگوزاری مادد و مەعنەوی تێدا دەكەن بۆ تیرۆر كردنی عەقڵی ڕەخنەیی و پرسیاركردن. بم جۆرە لە گاسڵایتینگ دەستكاری ئەودیو نەستی دەستەجەمعی كۆمەڵگا دەكەن.

فەقر جەهل دروستدەكات و دواجار جەهلیش ماڵەكەت لێك دەترازێنێت. لەماڵێكی لێكترازاویشدا هەمیشە موقەدەس لەبری ئەوەی ڕەهەندێكی زاتیی و فەردیی هەبێت ڕەهەندی گشتگیر و دەستەجەمعی لەپێناو ویست و ئایدیۆلۆژیایەكی تایبەتدا بۆ دەتاشرێت، دینداری لەبری ئەوەی خۆی لە گەڕانی بەردەوامدا بدۆزێتەوە، ئیدیعای دۆزینەوە دەكات و تەفسیرێكی تایبەتی خۆی ناودەنێت خودا و واداری تەعەسوب و دەمارگیریی دەكات، لەهەمووشی مەترسیدار تر بۆ هەموو پرسێكی ژیانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو تەفسیر و مەعریفە سنوورادارەی خۆی كە ناوی دینداری لێناوە، بارێكی لەتوانای خۆی زیاتر دەخاتە سەرشانی ئەو شتە ناسكەی كە بڕیار بوو لە دونیادا ئاشتی گەردوونی و لە قیامەتیش خولود و ژیانی هەمیشەیی بۆ دەستەبەر بكات. ئیدی گەر "ڕەشمەی وڵاخەكەشی لێ ون بێت هەرلەوی بۆی دەگەڕێت"، خۆ گەر نەشیدۆزییەوە ئەوا دونیایەك جەڕاندن و وەهماندن بۆ تەفسیرە دینییەكەی دەكات تەنها لەپێناو خۆڕەحەتكردنێكی وجودی لەبەرامبەر ئەو وەهمەی كە پێی وایە لە دیندا وەڵامی هەموو پرسیارەكانی تێدا دراوەتەوە.

یەكەمین نیشانەكانی پرسیار عەقڵ لەسەر دیاردەكان دایاندەنێت، كاتێك كەسێك پێمان دەڵێت عەقڵ بەكار بهێنە، مەبەستەكە ئەوە نییە دەبێت تەنها و تەنها  بەو دەرئەنجامە بگەین كە وەهمێك یان دیدێكی دیاریكراو دەیهەوێت، ئەمە دوور و نزیك پەیوەندی بە  تەعەقول و عەقڵەوە نییە. یا هەر لەسەرەتاوە دەبێت عەقڵ ڕەفز بكەین، یا دەبێت بەو ئەنجام و دەرئەنجامانە ڕازیبین كە عەقڵ پێیان دەگات. دەقیق وەك ئەو زانایەی دەچێتە تاقیگەكەی و تاقیكردنەوەكانی بەبێ پێشمەرج و پێشگریمانەیەك كە ویستەكانی ئارەزووی بكەن ئەنجامدەدات و دواتر ئەنجامەكان چیبوون قەبوڵیان دەكات، مەسەلەی تەعەقولیش هەروایە. لەلایەكی دیكەشەوە  لە هیچ شوێنێكی مێژوودا هیچ كەسێك نییە ئیدیعای ئەوەی كردبێت كە عەقڵ هەرگیز هەڵە ناكات و هەمیشە گارانتی ئەنجامەكان دەكات بەوەی كە بەدڵی ئێمە بن، ڕاست بن یا حەقیقەت بن. ئێمە دەبێت حەقیقەت و تەعەقول لێك جیاكەینەوە. كە عقڵ قەبووڵدەكەین دەبێت وەك دیاردەیەكی مرۆیی پڕ لە بۆشایی و نوقسانی قەبوڵی بكەین. ئەو جۆرە تەعەقولەش تەواو پێچەوانەی عەقڵە كاتێك دێین تا ئەو شوێنە قەبوڵی دەكەین كە دید و ئامانج و ئایدیا پێشوەختەكانی ئێمە دەیانخوازێت. ئەمە دەقیق ئایدیۆلۆژاندنی عەقڵە.

پرسیارەكانی عەقڵی سەلیم هەمیشە پرسیاری بێ مەرام و بێ ئامانجن، بەڵام دەبێت بزانین هەرگیز بێ پێشگریمانە و بێلایەن نین. 

شوناسی دینی ئەمڕۆ بۆ ڕزگاربوونی لەو دۆگمایی و چەقبەستووییەی كە تێیكەوتووە، لەو حەرام و حەڵاڵاندانەی كە گیرۆدەی بووە و دەیكاتە گەزی پێوانی هەموو دیاردەیەك، بە ڕزگاركردی دین و شوناسەكەی لەو بارە گەورەیەی ئەرك كە خراوەتە سەرشانی، لەو دابەشكراییەی كە پۆلیسەكانی شوناسی دینی  كۆمەڵگای پێ دابەش دەكەن بۆ بەرەكانی ڕەش و سپی، ئیسلام و كافر، ئێمە و ئەوان، پێویستیی سەرەكی بە پرسیاركردن هەیە وەك هەنگاوی یەكەم.  ئەم پرسیاركردنانەش نابێت ناكۆك  بێنەوە لەگەڵ مەبادیئە چەسپاوەكانی عەقڵدا، چونكە شوناسی دینی دواجار دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگاكانە نەوەك دیاردەیەكی خودایی و مێتافیزیكی كۆمەڵگا بێت. تەنها و تەنها عەقڵ دەتوانێت لە جەهل و فەقر و تەفرەقە دەرمانبهێنێت و نەیەڵێت بكەوینە گێژاوەكانی تەقدیسی جۆرێك لەمەعریفەی دینی و دەمارگیری شوناسی دینییەوە. كە ئەمانە لەڕێگەی عەقڵەوە سەرڕێخران ئیدی شمولیەتی چاوەڕوانییەكانمان لە دین و مەعریفەكەشی خۆبەخۆ سنوردار دەبێت دواجاربەقا بەڕەكەی خۆی داواكاریمان لە دین و شوناسەكەی دەبێت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.