سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جۆرەكانی توندوتیژی دژی ژنان

09/12/2022



د. نەرمین عوسمان

توندوتیژیی دژ بە كچان و ژنان، یەكێكە لە گەورەترین و بڵاوترین پێشكاریی مافەكانی مرۆڤ لە جیهاندا، رۆژانە و بەردەوام چەند بارە دەبێتەوە.

بەپێی چەند ئامارێك، لە هەر سێ ژن ژنێك رووبەڕووی توندوتیژی دەبێتەوە. ئەم ئامارە جێی سەرنج راكێشان و سەرسامییە، ئەم توندوتیژییانە و جۆرەكانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دۆخە نالەبارەی كۆمەڵگە تێیدا دەژی لە رووی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، كولتووری، رۆشنبیری و تێگەیشتنی هەڵە لە ئایین و باری دەروونیی تاك و كەسایەتییان. 

توندوتیژی دژی ژنان، ئەو كردەوانە دەگرێتەوە كە ئامانجیان زیانگەیاندنە بە ژن بەشێوەیەكی گشتی، هەم لە رووی جەستەییەوە، هەم لە رووی دەروونییەوە. هەندێك جار توندوتیژیی جەستەیی دەبێتە هۆی زامداربوونی مەترسیدار و رەنگە ببێتە هۆكارێك بۆ مردن. كەم ژن هەیە رووبەڕووی توندوتیژی نەبووبێتەوە لەلایەن كەسێكەوە لە قۆناغێك لە قۆناغەكانی ژیانی. 

جۆرەكانی توندوتیژی:

یەكەم: توندوتیژی لەسەر بنەمای جۆری كۆمەڵایەتی (جێندەری):


توندوتیژیی جێندەری، بەو كردەوە زیانبەخشانە دەوترێت لە دژی تاك، یاخود كۆمەڵێك لە ئەندامان لەسەر بنەمای جێندەری دەكرێن. ئەو جۆرە توندوتیژییە بەهۆی نایەكسانیی جێندەری و بەكارهێنانی دەسەڵاتی پیاوسالارییەوە روو دەدەن، هەروەها بەهۆی پێكهاتەی جەستەیی و توانای هێزەوە كاتێك ئەو توانا جەستەییە بەشێوەیەكی خراپ بەكار دەهێنرێت.

دووەم: توندوتیژیی دەروونی و زاراوەیی:

هەموو ئەو رەوشتە توندوتیژانە دەگرێتەوە كە زیان بە هەست و سۆز و باری دەروونیی ژنان دەگەیەنن و چەندین جۆر كێشە بەدوای خۆیاندا دەهێنن، لەوانە: كێشەی تەندروستی، كە هەندێك جار دەبێتە هۆكار بۆ ئەوەی ژنان لە ناخیاندا خۆیان بەكەم بزانن. ئەم ئازارە دەروونییە، بە چەندین رێگە دروست دەكرێت، لەوانە: گومان لە رەوشتی ژنان، چاودێریی بەردەوامیان، بەكەمزانینیان، كەمكردنەوەی رێزگرتنیان، سووكایەتی، گاڵتەپێكردن، قسەی نەشیاو و بێبەشكردنیان لە سەرچاوەكانی ئابووری.

سێیەم: توندوتیژیی جەستەیی:

ئەو كردەوانە دەگرێتەوە كە ئامانجی گەیاندنی زیانە بە جەستەی ژن. هەندێك جار دەبێتە هۆی زامداربوون و زامدارییەكەش رەنگە ببێتە هۆی مردن. بەپێی توێژینەوەیەكی تازە، بە رێژەی لە سەدا دە بۆ لە سەدا شەست (كە بەپێی ناوچە و كۆمەڵگەكان رێژەكە دەگۆڕێت)، ژنان لە قۆناغێك لە قۆناغەكانی ژیانیاندا لەلایەن هاوژینەكانیانەوە رووبەڕووی توندوتیژیی جەستەیی دەبنەوە.

چوارەم: توندوتیژیی ئابووری:

لەو جۆرە توندوتیژییە باوانە ئەوەیە، ژن بێبەش دەكەن لەوەی پارەیەكی گونجاو لەبەردەستیدا بێت بۆ بژێوی و پێداویستییەكانی ژیانی، یاخود دەستبەسەرداگرتنی ئابوورییەكەی كە مافی خۆیەتی، لەلایەن پیاوانی خێزانەوە. بۆ نموونە؛ ئەو پارەیەی دەخرێتە بەر دەستی كوڕ لە خێزاندا، زۆر زیاترە لەو پارەیەی كە لەبەردەستی كچدایە، بە هەمان شێوە، ئەوەی لەبەر دەستی پیاودایە زۆر زیاترە لەوەی لەبەر دەستی ژندایە.

پێنجەم: توندوتیژی بەرانبەر كەسە بەتەمەنەكان:

كەسانی بەتەمەن رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، بەتایبەتیش ئەوانەی كە پێویستیان بە هاوكاریی جەستەیی، تەندروستی و ئابووری هەیە لەلایەن كەسە نزیكەكانیان، یاخود بەرپرسەكانیان لە دامەزراوەكانی خەڵوەتگەی پیری. ئەو جۆرە توندوتیژییە شێوازی جیاواز بەخۆوە دەبینێت، وەك: گوێنەدان بە دابینكردنی پێداویستییەكانیان، قسەی توند و رەق و نەشیاو، رێزلێنەگرتن، كە هەندێك جار دەگاتە وەدەرنانیان لە ماڵەكانی خۆیان، لەم رووەشەوە توندوتیژی دەرحەق بە ژنان زیاترە لە پیاوانی بەتەمەن.

شەشەم: توندوتیژیی سیاسی:

ئەم جۆرە لە توندوتیژی، دەرحەق بەو ژنانە دەكرێت كە دەیانەوێت لە بواری سیاسیدا كار بكەن، هەندێك جار ئەو ژنانەی لە بواری سیاسی و ئیداریدا كار دەكەن، رووبەڕووی چەند جۆرێك لە توندوتیژی دەبنەوە، وەك: توندوتیژیی جەستەیی، دەروونی، سێكسی و رێگەگرتن لە هەڵسان بە رۆڵ و بەرپرسیارێتییان... زۆربەی جاریش ئەو كارە لەلایەن كەسە نزیكەكانیان، یاخود ركابەرەكانیانەوە دەكرێت.

حەوتەم: توندوتیژی بەرانبەر بە ژنانی كەمەنەتەوایەتی و ئایینە جیاوازەكان:

ئەم توندوتیژییە، زۆربەی جار لە كاتی شەڕ و داگیركاریدا دەبینرێت، لە زۆربەی حاڵەتەكاندا ژنان دەبنە قوربانیی سەرەكیی بەهۆی فڕاندنیان، یاخود لاقەكردن وەك ئەوەی دەرحەق بە كچان و ژنانی ئێزیدییەكان كرا، یاخود ئەوانەی لە شەڕەكانی نێوان وڵاتان دەكرێت.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.