سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بەشێك لەململانێ سیاسییەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی سێیەم

23/09/2017


سەربەست سەلیم

كاریگەری ململانێ سیاسییەكانی سەردەمی ئەسحابە لەسەر دەسەڵات، (كە ‌لەدو بەشی ڕابردودا باسمانكرد) دابەشبونی ئەم نەوەیە لەسەرەتادا بەسەر دوبەرەی سەرەكی و لەدواتردا بەسەر چەندین بەرەدا، كاریگەرییەكانی ئەم ململانێ سیاسی و دنیاییانە لەقۆناغەكانی داهاتو بەسەر شەریعەت و بیروباوەڕو كەلتوری كۆمەڵگای ئیسلامیدا قوڵ و دورمەودایە، لەسەر ئاستی ئەبستمۆلۆژیای ئایینیش، ئەم ڕوداوە جەرگبڕانە ژێرخانی فیكری و سیستمی بیركردنەوەی ئاینییە، بەجۆرێك كە بەئاسانی دەتوانین لەهەمو ئاستەكانی سیاسی و كۆمەڵایە‌تی و وشیاری ئایینیدا، ئامادەبونی قورسی ئەم ڕوداوانە ببینینەوەو نیشانبدەین.

بگرە ئەم ڕوداوە سیاسییانەی لەو سەردەمەدا ڕویانداوە، دروستبونی ناكۆكی لەسەر خەلافەت پڕكاریگەرترین ڕوداون لەمێژوی كەلتوری ئیسلامیدا، كەلتوری ئیسلامیش لەدواجاردا، وەك لەدرێژەی ئەم لێكۆڵینەوەیە دەردەكەوێت، لەو تونێلەوە هاتۆتەدەرو سەرچاوە دەگرێت، بەجۆرێك كەئەو كەسەی بەئاگاداری بەجەنگی ناوخۆی ئەسحابەكانەوە كەلتوری ئاینی ئیسلامی دەخوێنێتەوە، هەمان ئەو بەرزی و نزمییانە دەبینێتەوە، لەناو ئەو ئەدەبیاتەدا، كەڕۆژێك لەناو ئەم نەوەیەدا ڕویداوە، چونكە كەلتوری ئاینی لەنەوە جیاجیاكانی مێژوی ئیسلامی، دواجار لێكەوتەی ڕاستەوخۆی ململانێكانی نەوەی یەكەم بوە، هەروەك گەورە لێكۆڵیاری كەلتوری ئیسلامی (محمد عابد الجابری) دەڵێت تیۆریستە ئیسلامییەكان لەكۆندا (لەو كاتەوە كێشەی سیاسەت-خەلافەت-لەئاستی تیۆرییەوە خراوەتەڕو، بەردەوام لەژیانی ئەسحابەو خەلیفە ڕاشیدەكان و ئەو ڕوداوانەی لەسەردەمی ئەوان ڕویانداوە بەدوای چارەسەردا گەڕاون، وەك چۆن خودی ئەو بەسەرهات و ڕوداوانە كرابون بەسەرچاوەی سەرەكی بوارەكانی فیقه و شەریعەت) ڕەنگە زیادەڕۆییمان نەكردبێت ئەگەر بڵێین ئەو پرسیارە سیاسییانەی لەو قۆناغە هەستیارەی موسڵمانانەوە بەجێما، لەپشتی كۆی كەلتوری ئیسلامی دەوەستێت، بەواتایەكی تر كەلتوری ئیسلامی لە هەمو ئاستەكانی بیرو باوەڕو شەریعەت و فیقهیدا، بەجیاوازی قوتابخانە مەزهەبی و گروپە ئاینییە زۆرو زەبەندەكانییەوە، بەشێك بون لەدرێژبونەوەی ئەو ناكۆكییە سیاسییانەی قۆناغی یەكەم بۆ ناو زمان و فیكر لەقۆناغەكانی دواتردا، سەرەتا لایەنگرانی هەریەكێك لەو لایەنانەی لەسەردەمی ئەسحابەدا لەململانێدابون لەسەر دنیا، بەشێوەیەكی شەرمنانەو كورت خایەن ویستویانە بەپەنابردنە بەر ئاین و دەقە پیرۆزەكان و داتاشینی ماناو چەمكی هەمەجۆر شەرعییەت بدەن بەخۆیان و بەپێچەوانەشەوە نەیارەكانیان تاوانبار بكەن بەدەرچون لەئایین. بەڵام لەدواتردا ئەم یارییە بەئایین و دەقە پیرۆزەكانی، قوڵترو تۆختر بۆتەوە.

بۆیە ئەگەر لەسەرەتادا ناكۆكی ئەبوبەكرو عومەرو عەلی تەنها ئەوە بوبێت كامیان ببنە خەلیفە، وە كامیان شایەنی ئەوەن دەسەڵات بگرنەدەست، واتە تەنها هەڵوێستێكی سیاسی بوبێت، ئەوا لەقۆناغەكانی داهاتودا، لەگەڵ قوڵبونەوەی ئەم جەنگەو گەشەكردنی وشیاری كۆمەڵایەتی و هاتنە كایەی توێژی پیاوانی ئایینی بەهەردوك فۆڕمی شەرعناسەكان كە لەمێژودا بە الفقها‌و ناسراون، لەگەڵ ئەوانەی خەریكی كۆكردنەوەی فەرمودە بون، كە بە المحدپین ناسراون، ناكۆكییەكان چونە ئاستێكی مەترسیدارترەوە، ئەویش ئاستی بەشداریپێكردنی خودی ئاینە بەهەمو قودسییەت و كاریگەرییەوە بۆ ناو چەقی ململانێكان.

لێرەوە شیعەكان (لایەنگرانی عەلی) ئەوانە ‌نین كەتەنها لایەنگرێكی سیاسی عەلی و كەسوكاری پێغەمبەر بن، بەڵكو خاوەن كەلتورو تێگەشتنێكی تایبەتیشن بۆ ئیسلام بەهەمو جومگەكانییەوە، بەهەمان شێوە سونەكانیش (لایەنگرانی ئەبوبەكرو عومەر).

(مادام دەقی ئایینی بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ قسەی لەبارەی ئەم ملانێیانەوە نەكردوە، دەبێت بەقسە بێنرێن) ئەمە كۆجیتۆی ئەقڵییەتی فیقهی بوە، بۆیە لە ئێستاداو لەسایەی ئەم پرۆسە مێژوییەوە شیعەو سوننە، كە لەسەرەتادا ناكۆكییەكی سیاسی بوە، ئەمڕۆ جیاوازییەكانیان هیچی كەمتر نییە لەجیاوازی نێوان دو ئاین، ڕەنگە ئەمە بۆ هەمو ململانێیەكی سیاسی ڕاست بێت كەبەرگی ئایینی لەبەرخۆی دەكات، لەكۆن و تازەدا، ئەو كاتەی ئاین لەوە دەترازێنرێت پەیوەندییەكی ڕوحی بێت لەنێوان مرۆڤەكان و خواوەندا، پاش ئەوەی شەڕی دەسەڵات دەپەڕێتەوە بۆ دەقی پیرۆز ئەو دەقانە بەقسە دەهێنرێن لەپرسێكدا كەخودی خۆی قسەی لەبارەوە نەكردوە، توێژێك بەناوی پیاوانی ئایینەوە دەردەكەون و وەك بەشێك لەگوتاری دەسەڵات دەقە ئایینییەكان بەدیوی بیروباوەڕەكانیاندا لاردەكەنەوە، ئیتر لەنێوان هاوزمان و هاوزەمانی یەك كۆمەڵی خاوەن هەمان ئایین، هەروەك كۆمەڵی ئیسلامی لەسەردەمانی زودا ڕویدا، ئایین لەبری ڕەگەزی كۆكەرەوە دەبێتە خاڵی جیاكەرەوە، لەبری وزەیەك بۆ بەیەكەوە ژیان، دەگۆڕێت بۆ هۆكارێكی سامناك بۆ بەیكدادان. لەبری گوتارێك بۆ بەخشینی خۆشەویستی زیاترو بەخشندەی، دەگۆڕێ بۆ گوتاری ترسناك بۆ ڕقی پیرۆزو بێ بەزەیی.

بەكەڵك وەرگرتن لەئەدەبیاتی هەمان كلتور دەتوانین بڵێین ناكۆكی سیاسی بەئایینیكراو لەبری ئەوەی هەموان لەبۆتەی یەك ئۆممەتدا كۆبكاتەوە، دەیانگۆڕێت بۆ سەدان فیرقەو گروپی دژو ناكۆك، هەروەك لەمێژوی سیاسی ئیسلامیدا ڕویدا، پێغەمبەری هەمو ئاینێك، یەكێك لەداواكارییە سەرەكییەكانی و داخوازییەكی گەورەی بریتییە لەدروستكردنی برایەتییەكی پتەو و بەهێز لەنێوان مرۆڤەكان، بەتایبەت و لانی كەم لەناو لایەنگرەكانی، بەڵام هەمیشە بەڕۆشتنی ئەم كەسایەتییە، زۆرترین كوژراو كافركراوەكانی هەر ئاینێك، ئەوانەن كەبەدەستی خودی براكانیان لەناو هەمان ئایینەوە لەناوبراون، هەروەك مێژوی ئیسلام.

كۆمەڵی ئەسحابەش كەبەو جۆرەی قورئان داوایكردوەو گێڕاویەتییەوە، نمونەیەكی بەرزی بەیەكەوە ژیان و لەخۆبوردی و تەبایی بوە، بەڵام لەگەڵ غائیببونی پێغەمبەر هەمو ڕەگەزە خێڵەكی و بەدەوییەكان جارێكی تر بەتوندی دەردەكەونەوەو ئەم جارە بەفۆڕمی ئایینەوە دەكەونە گیانی یەكتری.

بەگەڕانەوە بۆ كاریگەری جەنگە ناوخۆییەكانی سەردەمی ئەسحابەو كاریگەری بەسەر فۆڕمەلەبونی مانای تازەو نوێ بۆ ئیسلام كە تائێستاش بەماناو چەمكی نەگۆڕو ستاندارد دادەنرێت، دەبینین بەجۆرێك لەجۆرەكان مێژوی بەرهەمهێنانی شەریعەت و بیروباوەڕی ئیسلامی، مێژوی هەوڵی بەردەوامی بەڵگاندن و شەرعیەتدانە بەهەڵوێستی سیاسی گروپێك یان لایەنێك لەلایەنەكانی ناو ئەسحابەكان، بەتایبەت لەئاستی كەلتوری سیاسیدا.

ئەم كارە بەدیوەكەی تریاندا هەوڵە بۆ دروستكردنی پرسیارو گومانی ئایینی بەهێز لەسەر ئەو لایەنەی تر كە لەسەنگەرێكی تردا لەنگەری گرتوە، كەلتوری ئایینی ئیسلامی كەتا ئەندازەیەكی زۆر زیاد لەهەر پێكهاتەیەكی تری فیقهییە، بریتییە لەهەوڵی بەردەوام و جدی بۆ دروستكردنی مانایەك بۆ ئیسلام كەگونجاو بێت لەگەڵ ئەو مێژوەی لەبەشی یەكەمی ئەم نوسینەماندا جارێكیتر خستمانەوە بەردەمی خوێنەر، هەروەك نیچە لەبارەی ئەو بیروباوەڕانەوە كەخەڵكی لێیان ببو بەئایینی، لەكاتێكدا دنیای بون دەیوت، نەك خوای نین بەڵكو (زیاد لە پێویست مرۆیین)، بەهەمان شێوە كەلتوری ئیسلامیش، ماناو تەفسیری دەقە پیرۆزەكان، مەزهەب و قوتابخانە ئاینیەكان، نەك ئاسمانی نین، بەڵكو بێ ئەنداز بەو ئاو و قوڕە دروستكراون كە لەبەریەككەوتنە دنیاییەكانەوە كەوتونەتەوە.

بۆ ڕونكردنەوەی ئەمە ناچارین لەڕێگەی هەڵدانەوەی لاپەڕەكانی مێژوی دەركەوتن و دروستبونی قوتابخانە فیقهییەكانەوە بەو باسەدا شۆڕببینەوە، بەو ئامانجەی بتوانین لەو ڕێگەیەوە هێڵێك بكێشین لەنێوان ئەوەی خواییەو لەئاسمانەوە هاتوە، لەگەڵ ئەوەی مرۆییەو لەململانێوە دەركەوتوە، ئەو ڕاستییەش دوبارە بكەینەوە كە كەلتوری ئاینی پەیوەندی بەمرۆڤ و مێژوەوە هەیە، نەك ئاسمان و خواوەند، ڕەنگە خوێنەر لاری نەبێت ئەگەر سەرەتا بەیەكەوە بپرسین: بۆچی مێژوی ناكۆكی و جەنگەكانی نێوان ئەسحابەكان، لەناو قوتابخانەی سوننیدا ونەو باس ناكرێت؟ ئەو بەریەككەوتنە زبرو توندوتیژانەی لەبەشی پێشودا گێڕامانەوە، بۆ تا ئەندازەیەكی زۆر لەخەیاڵدانی ئیسلامی سونیدا دیار نییە، بگرە زۆرینەی موسڵمانان پێی ئاشنانین و كەبۆ یەكەمجار دەیبیستن توشی شۆك دەبن؟ بەپێچەوانەی شیعەوە كەنەك ئێستاش لەگەڵ وردەكاری ئەم سەردەمەدا دەژین، بەڵكو بەتوانایەكی زۆرەوە هەمیشە لەسەر ئەو یادەوەریانە كاردەكات و بەهەمو ڕێگەیەك هەوڵ دەدات كەئەم مێژوە وەك بەشێكی دانەبڕاو لەئایدۆلۆژیای شیعی مامەڵەی لەگەڵدا بكات. 

ڕەنگە ئاسانترین وەڵام بۆ ئەم پرسیارەی سەرەوە بێ هیچ خۆماندوكردنێك ئەوە بێت كە ئەو مێژوە، ئاوێكە دەڕژێتە ئاشی شیعەوەو لەبەرژەوەندی سوننەدا نییە بۆیە سوننەكان خۆیانی لێ بەدوردەگرن، بەپێچەوانەشەوە شیعە هەمیشە بەزیندوی دەیهێڵنەوە، واتە فلتەركردنی ئەم ڕوداوانەو سانسۆركردنی لەمەعریفەی ئایینی سوننیدا، لەڕابردودا پەیوەندی بەوەوە هەیەو هەبوە كەوردبونەوەو وەستان لەسەر ڕوداوەكانی ئەو سەردەمە گرفتی فیكری قوڵ و برینی گەورە گەورە لەجەستەی مەعریفی ئاینی سوننیدا دروستدەكات، بەڵام ئەم وەلێمە چەند سادەو خێرا بێت هەر پێویستی بەسەلماندن هەیە، نەك لەبەر ئەوەی لەكاتی لێكۆڵینەوەدا پێویستە هەمو ڕایەك بسەلمێنرێت، بەگومانەوە لەزۆربەی بیروباوەڕەكان بڕوانین، بەڵكو لەبەر ئەوەی ئەم وەلێمە لەگەڵ هەمو سادەییەكەیدا، ڕاستیشەو هەمو قورسایی باسەكەی ئێمەش لەسەر ئەو بناغەیە وەستاوە. ناشبێت لێرەدا ئەوەمان بیربچێت كەمێژوی هەر ئاینێك، بگرە هەر كۆمەڵ و گروپێكی سیاسیش بەردەوام لەبەردەم ئەگەری بەئایدۆلۆژیكردندایە. بەتایبەت كە مێژوەكە پەیوەندی هەبێت بە نەوەیەكەوە (وەك ئەسحابەكان)، كەهەر لەبنەمادا هەڵگری مانای ئاینی و پیرۆزبن. 

یەكێك لەو دەستەواژانەی كە لەكۆندا لەلایەن پیاوانی ئایینییەوە بەرهەمهێنراوەو دواتر لەلایەن كۆمەڵی سوننییەوە وەك دروشمێك بەكارهێنراوە لەبەرامبەر كۆمەڵی شیعە مەزهەبەوە، بوە بەخاڵێكی زەقی ناكۆكی نێوانیان، ئەوە بوە لەبەرامبەر شەڕی ناوخۆی ئەسحابە دەیان وت (خوا دەستی ئێمەی لەخوێنی ئەوان پاراست، بائێمەش دەمی خۆمانیان لێبپارێزین)(٢)، ئەم دەربڕینە چەند ئایینییەو بەفۆڕمێكی ئایینی دەركەوتوە، لەوەش زیاتر سیاسییەو مەبەستی سیاسی شاردۆتەوە، بەتایبەت بەرامبەر نەیاری سیاسی تەقلیدی سوننەكان كەشیعەیە، واتە چەند ئەم وتەیە هەوڵیداوە خۆی بخاتەڕو بەسیفەتێكی خواییانەو ئاسمانییانە، زۆر لەوە زیاتر ئەو دیوە دنیایی و مرۆییەی شاردۆتەوە كەنیچە لەو تەكەی پێشویدا ئامۆژگاریكردین وریایی بین، سیاقی ئەم وتەیە بۆ ئەو سەردەمانە دەگەڕێتەوە كەدوای تێپەڕینی زیاتر لەسەدەیەك بەسەر ئەم ڕوداوانە، شیعەكان بەشێوەیەكی ئەنقەست و دوبارە بەمەرامی سیاسی، بەڵام ئەمانیش بەزمانێكی ئایینی بەردەوام لەڕێگەی مینبەری ئەو مزگەوتانەوە دەسەڵاتی ئەمەوی بەسەریاندا زاڵ نەبو، یان لەكۆبونەوە نهێنییەكانیاندا باسیان لەغەدری ئەبوبەكرو عومەر بەتایبەتی دەكرد لەبەرامبەر عەلی و معاویەو بنەماڵەكەشی بەرامبەر حەسەن و حسێن، هەر لەو سەردەمانەشدا بو شیعەكان كوژرانی حسێنیان كردە بۆنەیەكی ئاشكراو بەردەوامی خۆیان، هەم بۆ بەهێزكردنەوەی بیروباوەڕی خۆیان و هەم بۆ ڕەخنەگرتن لەدەسەڵاتی ئەمەوی سوننی كە لەو كاتەدا لەسنوری قەڵەمڕەوی ئیسلامیدا دەسەڵاتیان بەدەستەوە بو.\

بۆ داخستنی ئەم دەرگایە بەقفڵێكی ئایینی پیاوانی ئایینی سوننی ناچاربون دەستەواژەیەكی لەم جۆرە دابێنن، كە لەڕاستیدا ئەم ڕستەیە تەنها دەستەواژەیەك نییە، بەڵكو دڵی كۆی تێگەشتنی سوننە مەزهەب و كاكڵەی بەرهەمیشییەتی لەئاقاری شەڕی نێوان ئەسحابەكان، بەگەڕانەوە بۆ دەربڕینە سەنترالیزمەكەی قوتابخانەی سوننی دەبینین كەباسكردنی ئەو ڕوداوانەی ئەو سەردەمە بەغەیبەت دانراوە، چونكە غەیبەت لەشەرعدا، بریتییە لەباسكردنی كەموكوڕی موسڵمانان بەشێوەیەكی ئاشكرا، یەكێكە لەو گوناهە گەورانەی شەرع حەرامی كردوەو پێویستە موسڵمان خۆی لـێ بەدوربگرێت، چونكە لەكاتی غەیبەتكردنی كەسێكدا، وەك ئەوە وایە گۆشتی ئەو كەسە بخۆیت و دەم بخەیتە خوێنییەوە هەروەك لەچەند حەدیسێكدا هاتوە.

بۆیە بەپێی لۆژیكی ئەم دەستەواژەیە مادام خوا نیعمەتی ئەوەی بەنەوەكانی دوای ئەم نەوەیە بەخشیوە كەدەستیان سور نەبێت لەخوێنی ئەسحابەكاندا، ئەوا پێویستە خۆیان لەوە بپارێزین كەدەمیان بەخوێنی ئەم نەوەیە سور بكەن، ئەمە جیا لەمەقامی بەرزی ئایینی خودی نەوەكە خۆی، بەم شێوەیە كەموكوڕییەكانی مێژوی یەكەمی سیاسی موسڵمانان، كەبناغەی یەكەمی دامەزراندنی دەسەڵات و كەلتوری ئیسلامیشە لەهەمو ئاستەكانیدا، لەبابەتێكەوە بۆ بیرلێكردنەوە گۆڕدراوە بۆ بابەتێكی حەرام بۆ بیرلێكردنەوە، واتە (المسكوت عنە)ی چەمكی غەیبەت لەم دەقەدا، ئەوەیە كەنابێ و ناگونجێ مێژوی سیاسی ئەسحابە باسبكرێ و بخوێنرێتەوە، ئەم تابۆكردن و قەدەغەكردنە ئایینییە، بەپلەی نایاب لەهەڵوێستێكی نائایینی و دنیاییەوە سەرچاوەی گرتوە، هەرچەندە توند كاریكردوە بۆ لاركرنەوەی دەقە ئایینییەكان بەلای خۆیداو داتاشینی دەقی تایبەتیش بەم مەبەستەو بەخشینی مانایەكی ئاسمانی و پیرۆز پێی، بەڵام هەروەك وتمان ئەم هەڵوێستە دەربڕی هەڵوێستێكی سیاسییەو هیچی تر.

هەر بۆیە لەقوتابخانەی سوننیدا باسكردنی ئەو ڕوداوانەی لەناو كۆمەڵی ئەسحابەكان ڕویداوە، قەدەغەكراوەو بەحەرام دانراوە، ئەمەش هۆكارێكی سەرەكییە كەزۆربەی نەك هەر موسڵمانانی ئاسایی بەڵكو پیاوانی ئایینیش بەتایبەت لەسەردەمی ئێستادا، واتە مەلاكانمان كەمترین زانیاری پێویستیان هەیە لەسەر ئەو قۆناغە، لەكاتێكدا هەمو تاكێكی شیعە هەر لەمنداڵییەوە لەكۆن و نوێدا، بەشێك لەو زانیارییانەی لەبارەی ئیسلامەوە فێری دەكرێت ئەوەیە كەپەیوەندی بەو سەردەمەوە هەیە، غەزالی كەیەكێكە لەزانا سوننییە بەناوبانگەكان لەمبارەیەوە وتویەتی (گێڕانەوەی چیرۆكی كوژرانی حسێن و ناكۆكی و ململانێی نێوان ئەسحابەكان حەرامە، چونكە ئەمە سەردەكێشێ بۆ ڕقلێبونەوەیان، هەر كەسێكیش ڕەخنە لەوان بگرێت ئەوە ڕەخنەی لەئاین گرتوە) (٣).

بەم شێوەیە ‌بەغەزالی دەڵێت كەنابێت خوێندنەوەیەكی ڕەخنەیمان هەبێت بۆ قۆناغی سیاسی سەردەمی ئەسحابەكان، چونكە بەم ڕێگەیە بەسەر دیوە ناشیرین و خوێناوییەكانی ئەو نەوەیەدا دەكەوین، كەئەمەش دواجار دەگۆڕێت بۆ پێداچونەوە بەهەڵوێستماندا لەبەرامبەر ئەم نەوەیەو ئەو ئایینەش كە بەئێمەیان گەیاندوە، ئەمە بەپێی تێگەیشتنی سوننە، هەرچی شیعەیە پێی وایە لەڕێی ڕامان و وەستانی زۆر لەسەر ئەو مێژوە، ئەو غەدرو ستەمكارییە دەدۆزینەوە كەبەرامبەر (ئەهل البیت) كراوە، واتە كەسوكاری پێغەمبەر كەعەلی و فاتمەی كچی پێغەمبەر سەرمەشقیانە، بەهەمان شێوە لەدەیان و سەدان سەرچاوەی كۆنی ئیسلامی سوننیدا هاتوە كەنابێت زۆرو كەم باسی كەموكوڕی و هەڵەكانی ئەسحابەكان بكرێت، واتە نابێت مێژوی سیاسی ئەم نەوەیە بخرێتەوە بەرباس. بگرە ئەمە بوەتە ڕاستییەك كەتەنها یەك زانای سونی نەبوە لەڕابردودا ڕایەكی پێچەوانەی هەبێت (زانایانی سوننە كۆكن لەسەر ئەوەی كەدەبێت موسڵمانان بێدەنگ بن لەبەرامبەر ئەوەی لەنێوان ئەسحابە ڕویداوە، ئەم بێدەنگ بونە واجبە، بەڵكو دەبێت دوعاو پاڕانەوەیان بۆ بكرێت و باسی چاكەكانیان بكرێت) (٤).

ئەگەر لەنوسینێكی فیقهی یان شەرعیشدا ئاماژە بەو ڕوداوانە كرابێت تەنها بۆ ئەوە بوە تا وەڵامی شیعەی پێ بدرێتەوە، یان بیانوی ئاینی بۆ بدۆزرێتەوە، هەروەك لەچەندین سەرچاوەدا هاتوە كەناكۆكی نێوان ئەسحابەكان هیچ نەبوە تەنها تێگەیشتنی جیاواز نەبێت بۆ دەقە ئایینییەكان (ناكۆكی ئەسحابەكان بەرهەمی تێگەیشتنی جیاواز بوە) (٥).

بەڵام ئەم شاردنەوەیەی ڕوداوە سیاسییەكانی ئەم نەوەیە لەكەلتوری فیقهیدا، جگە لەبەرهەمە مێژییەكان لەخەیاڵدانی ئیسلامی سوننیدا، هەوڵدان بۆ ونكردنی بەزەبری قودسییەتی ئایینی، تەنها بەشە ئاشكراو سلبییەكەی ئەقڵی ئیسلامی گرتۆتەوە، ئەگەر نا ئەم ڕوداوانە بەهێزێكی زۆرەوە لەنەستی ئیجابی ئەقڵی فیقهیدا ئامادەبوە، واتە بەدیوێكدا ئەقڵییەتی فیقهی ئیسلامی سوننی ویستویەتی ئەم ڕوداوانە بشارێتەوە، بەدیوەكەی تریشیاندا بەردەوام لەكاردا بوە بۆ بەشەرعیكردنیان و بەخشنی مانایەكی پیرۆز پێیان، بۆ زیاتر دەرخستنی ئەو توانایەی لەكۆندا خەرجكراوە بۆ شەرعییەتدان بەڕوداوەكانی سەردەمی خەلافەتی ڕاشدی و دوبارە خوێندنەوەی چەندین چەمكی ئایینی گرنگی مێژوی كە لەسەردەمەكانی ماناكردن و داڕشتنی بنەماكانی ئیسلامەوە كە تا ئەمرۆ وەك پێدراوی خوایی و موقەدەس سەیركراون و دەكرێن، ناچارین ئەم بەشە دابەشبكەینە سەر دو ئاستی جیاوازو لەهەمان كاتدا تێكەڵ و تەریب بەیەكتر، ئەویش دەركەوتنی قوتابخانە مەزهەبیە فیقهیەكان و هەوڵەكانی داڕشتنەوەی جارێكی تری ئاین بەكەڵك وەرگرتن لەئەزمونە سیاسییەكانی سەردەمی یەكەمی دەسەڵاتی ئیسلامی. 

پێشتر وتمان كەلتوری ئیسلامی ئەوەندەی فیقهە، شتی تر نییە، هەر كەسێك كەمترین جار چاوی خشاندبێت بەكەلەپوری ئیسلامی تێدەگات كەفیقه و شەریعەت، پانتایی هەرەزۆری ئەم كەلتورەی داگیركردوە، ئەو مەزهەب و ڕاڕەوانەی لەو گۆڕەپانەدا دەركەوتون، بەئەندازەیەك چونەتە ناو وردەكارییەوە كەخوێنەر لەكاتی هەوڵدانی بۆ تواناشكانی بەسەریدا، نەئەم سەری بۆ دەگیرێت و نە ئەو سەر، بۆ كەمكردنەوەی فشاری ئەم ئاڵۆزییە لەسەر ئەم نوسینەو لەپێناو پابەند بون بەمەنهەجییەتەوە بۆ تێگەشتن لەئەقڵی فیقهی ئیسلامی، ناچارین ئێمە تەنها لەدەركەوتنی قوتابخانە فیقهییەكاندا بوەستین، واتە ئێمە تەنها چوار مەزهەبە فیقهییە ناسراو و باوەكەی سوننەمان كردۆتە باس و نمونە، وەتەنها لەسەر دەستی دامەزرێنەرەكانی و لەقۆناغی یەكەمیاندا، كە لەناوەڕاستی سەدەی یەكەمی كۆچییەوە تاسەرەتاكانی سەدەی سێیەمی كۆچی درێژە دەكێشێت، ئامانج لەم كارەش ڕونكردنەوەی ئەو یارییەیە كەپیاوانی ئایینی كردویانە لەژێر فشاری ململانێَ سیاسییەكانی سەردەمی ئەسحابەن، یارییەك كەئەگەر بۆ ئەو سەردەمە یاری بوبێت، ئەوا بۆ قۆناغەكانی دواتر بو بەڕاستی، ئەوان بەمەبەستێكی دنیایی دەستیان پێكردو بەئەنجامێكی ئاسمانی كۆتایی هات، بەڵام مەبەستمان لەمەزهەبی فیقهی چییەو چۆن دروست بون و بۆ دروست بون و دواجار چ پەیوەندییەكیان بەململانێ سیاسییەكانی سەردەمی ئەسحابەوە هەیە؟

لەزۆربەی ئەو سەرچاوانەی كەباسی هۆكاری دروستبونی مەزهەبە فیقهییەكان دەكەن، دەیبەستنەوە بەوەی كەدوای بڵابونەوەی ئیسلام و زیادبونی قەڵەمڕەوی ئیسلامی و هاتنەناوەی چەندین نەتەوەو گەلی جیاجیا بۆ ناو بازنەی ئیسلام، لەلایەكی تریشەوە هاتنە پێشەوەی پێشهاتی تازەو دروستبونی پرسیاری شەرعی نوێ، هەمو ئەوانە ئەوەی دەخواست كە كەسانێك بێن و بەئەركی ڕێكخستن و وەڵامدانەوەی پرسیارەكانی ناو كۆمەڵی ئیسلامی هەڵبەستن، كەواتە بەپێی ئەم بۆچونە ڕۆمانسییە باوانە دەركەوتنی مەزهەبی فیقهی لەدو سەدەی كۆچییەوە پەیوەندی بەململانێی سیاسی ناوخۆییەوە نەبوە، (بەپێی زۆربەی سەرچاوەكان فۆڕمەلەبونی چوار مەزهەبەكە بەشێوەیەكی گشتی بۆ دو سەدەی كۆچی دەگێڕنەوە) (٦) كە لەڕاستیدا ڕەنگە بەشێك لەو هۆكارانە ڕاست بن، بەتایبەت بۆ پرسە فیقهییە ڕۆژانەییەكان و ئەوانەی پەیوەندییان بەڕێوڕەسمە ئایینییە ئاشكراكانەوە هەیە، بەڵام لەوە ڕاستتر ئەوەیە ئەوەشی بۆ زیاد بكرێت كەئەم مەزهەبانەو لەڕەهەندی سیاسییەوە، بەشێكی تربوە لەدرێژبونەوە ململانێ سیاسییەكانی خەلافەتی ڕاشدین، بەتایبەت لەنێوان شیعەو سوننە، هەرچەندە لەكۆندا چەندین مەزهەبی فیقهی جیاواز هەبوە، كەتەنها لەچوارچێوەی قوتابخانەی سوننیدا جاری وایە بەبیست و یەك مەزهەب دیاری دەكرێن، بەڵام لەبەر زۆر هۆكاری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی كەئێرە شوێنی ئەو باسە نییە، تەنها چوار دانەیان زاڵ بون و ماون، كە‌ئەوانیش بەپێی ڕیزبەندی مێژویی بەم شێوەیە:

یەكەم: مەزهەبی ئەبو حەنیفە (80 – 150 كۆچی).
دوەم: مەزهەبی مالكی كوڕی ئەنەس (95 – 179 كۆچی).
سێیەم: مەزهەبی ئیدریسی شافعی (150 – 204 كۆچی).
چوارەم: مەزهەبی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل (164 - 241 كۆچی).

بەڵام بەرلەوەی بەقوتابخانە فیقهییە سوننییەكاندا شۆڕبینەوە پێویستە لێرەدا جارێكی تر بچینەوە سەر مێژوی دەركەوتنی فیقهی شیعە، بەو هیوایەی لەو ڕێگەیەوە بەدیدێكی فراوانترو نەخشەی ئەم ئاڵوگۆڕە گەورەیە ببینین كەبەرهەمهێنانی شەریعەت بینیویەتی لەداڕشتنی ئیسلامداو لەقاڵبدانی ماناكانی.

مێژوی دەركەوتنی فیقهی شیعە بەپێی سەرچاوە مێژوییەكان كۆنترە لەسوننە، سەرەتای دەركەوتنی ئەم ڕەوتە لەناو بۆتەی قوتابخانەی شیعەدا بۆ سەردەمی (ئیمامی باقر) سێهەمین ئیمامی شیعە دەگەڕێتەوە لەمەدینە، بەڵام لەبەر فشاری خەلافەتی ئەمەوی سوننی و قەدەغەكردنی ئەدەبیاتی شیعی، تەنها لەسەردەمی جەعفەری سادق و لەكوفە فیقهی شیعی دەركەوت، ئەم كەسایەتییە دیارەی شیعە (83 – 148 كۆچی) توانی كەڵك لەو ماوەیە وەربگرێت كەدەكەوێتە نێوان نەمانی خەلافەتی ئەمەوی و سەرەتاكانی دامەزرانی خەلافەتی عەباسی، ئاشكراشە كەعەباسییەكان لەسەرەتادا بەپشتیوانی شیعەكان و لەژێرناوی گەڕاندنەوەی ماف بۆ بنەماڵەی پێغەمبەرو نەوەكانی عەلی دەسەڵاتیان گرتە دەست، كەئەمەش زیاتر فێڵێكی سیاسی بوەو لەئەنجامی هێزی جەماوەری شیعەوە هاتوەو هەرزو عەباسییەكان دیوە سوننیەكەی خۆیان دەرخست، هەمو ئەوە بوە هۆی دەرفەتی ئەوە بۆ ئیمامی جەعفەر بێتە پێشەوە تا بەشێوەیەكی ئاشكرا مەزهەبی شیعەو لایەنگرانی بەدەوری خۆی كۆبكاتەوە.

ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە كە لەسەرەتادا ئەم ئیمامەی شیعە، یەكەمین كاری بریتی بو لەكۆكردنەوەی ئەو فەرمودانەی پێغەمبەر كەگوایە ئیمامی عەلی و لایەنگرانی، هەروەها هەردوك كوڕەكەی (حەسەن و حسێن) زەین العابدینی ئیمامی چوارەم و ئیمامی باقر ئیمامی پێنجەم گێڕاویانەتەوە، تادەگاتە جەعفەری ئیمامی شەشەم، هەر لەم بارەیەوە ناوبراو وتویەتی (فەرمودەی من فەرمودەی باوكمە، فەرمودەی باوكیشم هی باپیرمە، فەرمودەی ئەویش هی عەلی كوڕی تاڵیبەو هی ئەویش هی پێغەمبەرەو هی ئەویش هی خوای گەورەیە) (٧).

ئەگەر ئەم قسەیە ڕاست بێت كە لەچەند سەرچاوەیەكی تریشدا هاتوە، ئەوا شیعە دیسان دەستپێشخەری یەكەمن لەمێژوی ئیسلامدا لەكۆكردنەوەی فەرمودەو بەكارهێنانی وەك چەكێكی قورسی جەنگە ناوخۆییەكاندا، وەك لەدرێژەی ئەم باسەداو لەگەیشتنە سەر دواین مەزهەبی سونی تێدەگەین كەئەم كارە، كۆكردنەوەی فەرمودەو پۆلێنكردنیان بۆ ڕاست و ناڕاست، قۆناغێكی تری سامناكی بەشداریپێكردنی دەقی ئاینیە لەململانێكاندا، بەپێی چەند سەرچاوەیەكی سوننی، ئەم ئیمامە مامۆستای یەكەمین دانەری مەزهەبی فیقهی سوننەش بوە، واتە ئەبو حەنیفە، لەزۆربەی ئەو سەرچاوانە دەگێڕنەوە كە ئەبو حەنیفە دو ساڵ لەژێردەستی جەعفەردا فێری شەریعەت و زانستی فەرمودە بوە، هەر بۆیە ئەم یەكەمین ئیمامەی سوننە وتەیەكی بەناوبانگی هەیە كەدەڵێ (ئەگەر ئەم دو ساڵە نەبوایە ئەوا نوعمان كەمەبەستی ئەبو حەنیفەیە دەفەوتا) (٨).

واتە ئەگەر ئەم دو ساڵە نەبوایە كەتیایدا ئەو لەژێردەستی جەعفەری سادق فێری شەریعەت بوە، ئەوا ئەو ناوبانگی بڵاو نەدەبۆوەو نەدەبو بەیەكەمین دامەزرێنەری مەزهەبی فیقهی سوننی، كەواتە هەر بەهۆی ئەم دو ساڵەوە بوە بەئیمام، دواتر بوە مامۆستای شافعی، ئەویش بوە بەمامۆستای ئەحمەد، شیعەكان ئەوە دەكەنە بەڵگەی ئەوەی كەئەمان خاوەنی ڕاستەقینەی شەریعەتی ئیسلامین بەهەردوك بەشی شیعەو سوننەیەوە، كە لەڕاستیدا ئەگەر بێت و ئەم حیكایەتە ڕاستیش بێت، بەڵگە نییە بۆ شیعە كە لەزۆربەی سەرچاوەكانیاندا چەندین بارەی دەكەنەوەو سوننەكانیش كەتوانایەكی زۆریان سەرفكردوە لەپینەكردن یان ڕەتكردنەوەیدا، ڕەنگە بەڵگە بێت لەسەر هەردوكیان، واتە لەبری ئەوەی ئەمە بڵێینەوە كەشیعەو سوننە لەقۆناغەكانی دواتردا دروستیانكردو ئێستاش وەك بەشێك لەشەڕی ئایدۆلۆژی لەسەر یەكتری دەیڵێنەوە لەسەر ئەم ڕوداوە، دەتوانن بڵێن سەرەتا جیاوازییەكانی شیعەو سوننە وەك ئێستا نەبوە، هەر بۆیە تێكەڵی زانایانی شیعەو سوننە لەو سەردەمانەدا، كەسەرەتاكانی گەڵاڵەبونی قوتابخانەی شیعەو سونەیەو هەوڵدانە بۆ دروستكردنی دیوارێكی ئاسنینی ئاینی لەنێوان موسڵماناندا بەناوی ئاینەوە لەسەر سیاسەت و ململانێی دنیایی، بۆیە لەسەرەتادا شیعەبون و سوننەبون بریتی بو لەدو هەڵوێستی سیاسی، واتە لایەنگری عەلین یان ئەبوبەكر، لەقۆناغەكانی داهاتوتردا، لەگەڵ دەركەوتنی توێژی پیاوانی ئایینی و هەوڵدانیان بۆ بەئایینیكردنی ئەو ململانێیانە، قۆناغ بەقۆناغ ئەم ناكۆكییانە بەئایدۆلۆژیكران، تا گەیشتوە بەئەمڕۆ، كەجیاوازی نێوان شیعەو سوننە ئەمڕۆ بوە بەجیاوازییەكی عەقائیدی، فیقهی، ئەخلاقی، كەلتوری ئەوەندە قوڵ هەتا سیماو جلوبەرگیشی گرتۆتەوە. 

لەچوارچێوەی مەزهەبی فیقهیدا موسڵمانان دەبنە دو بەش، بەشێك كەزۆرینەی كۆمەڵگەیەو بریتییە لەخەڵكی ڕەش و ڕوت و ئەوانەی زۆر قوڵ نەبونەتەوە لەشەرع و بەزمانی ئەو سەردەمە پێیان وتراوە (سواد الناس یان العامە)، بەشی دوەمیش نوخبەی پیاوانی ئایینییە كە لەتوانایاندایە لەمەسەلە ئایینییە هەمەجۆرەكاندا ئیجتیهاد بكەن و وەڵامی پرسیارە نوێیەكان بدەنەوە، ئەوانەش موجتەهیدەكانن.

گروپی پیاوانی ئاینی لەم هاوكێشەیەداو لەناو كۆمەڵگەشدا ڕۆڵی ڕابەڕایەتی دەبینن، لەبەرامبەریشدا پێویستە كۆمەڵگە لاسایی ئەمان بكاتەوە، دیسان بەزمانی ئەو سەردەمە ئەمانە موقەلیدن، كەواتە شتێك كەپێویستە لەسەر كۆمەڵگە برییتییە لەلاساییكردنەوەو دواكەوتنی پیاوانی ئاینی، تەقلید لەناومەزهەبی فیقهیدا بریتییە لە (وەرگرتنی قسەی قسەكەرو شوێن كەوتنی و تۆ نازانی بەڵگەی چییە) (٩).

(الشاگبی) لەبەرگی دوەمی كتێبە بەناوبانگەكەیدا كەتایبەتە بەئسوڵی فیقه لەناساندنی ئەوانەی پێویستە لاسایی مەزهەبەكان بكەنەوە كەزۆرینەی كۆمەڵگەی موسڵمانان پێكدێنن، بەو مرۆڤە نابینایەیان دەچوێنێت كەپێویستە دەستیان بگیرێت بۆ ئەوەی بگەنە شوێنی مەبەست لەبەرامبەر ئەم زۆرینەی كۆمەڵگەی ئیسلامی كەئەركیان لەگوێگرتن و جێبەجێكردندا كورتكراوەتەوە، وەك وتمان نوخبەیەكی ئایینی هەیە كە بەناوی ئیجتیهادەوە ڕۆڵی قسەكەری ئایینی دەبینن، ئەمانە لەبری هەموان بیردەكەنەوەو یاسای ئاینی بۆ ئەو مەسەلانە دادەنێن كەخودی ئاین لەڕێگای دەقەكانی قورئان و سوننەتەوە هیچ قسەیەكی لەبارەیانەوە نەكردوە.

سەرچاوەکان:
1. العصبیە والدولە، (ص130).
2. به‌پێی هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ شافعی خاوه‌نی یه‌كه‌می ئه‌م وته‌یه‌یه‌ (بۆنمونه‌ بڕوانه‌ المواقف ج3/ص642-) هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی تریش ده‌ڵێن ئه‌مه‌ قسه‌ی عومه‌ر كوڕی عه‌بدول عه‌زیزه‌ (بۆنمونه‌ بڕوانه : معالم اصول الدین ج1/ ص153، یان :منهاج السنە النبویە ،ج6/ ص254).
3. الصواعق المحرقە علی أهل الرفچ والچلال والزندقە (ج2/ص640).
4. معارج القبول (ج3/ص1208). 
5. إیپار الحق علی الخلق فی رد الخلافات ج1/ص134). 
6. تەنها بۆ نمونه بڕوانه (القول المفید فی ادلە الاجتهاد والتقلید، الشوكانی ص17).
7. الوسائل: (18|58 ح 26). 
8. بۆنمونه بڕوانه:(مختصر التحفە الاپنی عشریە، ص8).
9. العصبیە والدولە، (ص130).

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی یەكەم

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی دووەم

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.