سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بەشێك لەململانێ سیاسییەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی چوارەم

26/09/2017


سەربەست سەلیم

لەبەرامبەر ئەركی تەقلید لەلایەن كۆمەڵی ئیسلامییەوە كە بەمانایەك لەماناكان بێدەنگ بونی ملكەچی چی دەگەیەنێت؟ پیاوانی ئایینی بەپێی بەرژەوەندی خودی ئایین یان لەژێر ئەو ناوەوە بەئەركی بیركردنەوە لەبری هەموان هەڵدەستان، ئەمەش لەڕێگەی ئیجتیهادەوە كە لەزمانی عەرەبیدا بەشێوەیەكی گشتی بریتییە لە (بەخشینی توانا بۆ گەیشتن بەئامانج) (1)، لەشەریعەتیشدا بریتییە لە (بەكارهێنانی فەقیه – شەرعزان – تواناكانی بۆ گەیشتن بەئامانج) (2).

ئامانج لەئیجتیهاد دا لەئاستە زمانەوانی شەرعییەكەی ئەو دەرئەنجامە یان ئەو حوكمەیە كەكەسی موجتەهید پێی دەگات لەبارەی ئەو شتەی كەدەقی ئایینی ڕاستەوخۆ لەبارەیەوە هیچ قسەیەكی نەكردوە، جا ئەم شتە ڕوداوێكی نوێ‌ بێت یان پرسیارێك بێت لەگەڵ گەشەكردنی كۆمەڵگەدا بێتە پێشەوە، بەم پێیە مەزهەبی فیقهی بەمانایەك لەماناكان بریتییە لەكۆی بۆچونە ئیجتیهادییەكانی كەسێكی دیاریكراو كەدەڵێین مەزهەبی شافعی ئەوا مەبەستمانە بڵێین ئەو بۆچون و تێگەشتنانەی كەشافعی یان شەرعناسەكانی دوای خۆی كەسەر بەهەمان مەزهەب بون هەیان بوە، بەم شێوەیە مەزهەبی فیقهی لەبنچینەدا هەوڵە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە نوێیەكانی بەئایینیكردنی ئەو پێشهاتانەی كە لەسەردەمی پێغەمبەردا لەئارادا نەبون، هەروەك شەڕی دەسەڵاتی ئەسحابەكان، بۆ نمونە پرسیاری ئەوەی كێ شایەنی ئەوەیە ببێ بەخەلیفە لەدوای پێغەمبەر؟ كەئەم پرسیارە سامناكترینی كارەساتبارترین پرسیار بوە وەك لەبەشی یەكەمی ئەم نوسینەدا خستمانەڕو، هەروەها لەقۆناغەكانی داهاتوتردا بوە بەپرسیارە سەرەكییەكەی زۆربەی موسڵمانان، بەتایبەت دوای ئەو هەمو جەنگ و ناكۆكییە خوێناویەی لێی كەوتەوە، پرسیارێكە لە خودی قورئان یان فەرمودەی پێغەمبەردا یەكلا نەكراوەتەوە، هەرچەندە شیعە پێیان وایە كەپێغەمبەر بەرلەوەی بمرێت عەلی كردبو بەجێگری خۆی هەندێكی تریشیان دەڵێن لەقورئانیشدا باسكراوە بەڵام عوسمان لەگەڵ كۆكردنەوەی قورئان ئەو دەقەی لابردوە، هەروەها هەندێك لەسوننە توندڕەوەكانیش دەڵێن دەسەڵاتی ئەبوبەكر بەپێی دەقی ئاینی سونەت بوە. 

بەڵام بەپێی خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ سەرچاوەكانی هەردوك لایەنی بەراوردكردنیان، ئەم هەوڵانە زۆر كورت دێنن لەبەرامبەر زۆرینەی ئەوەی لەسەرچاوە مێژوییەكانی ئیسلامیدا هاتوە، وەك چۆن لەبەشی یەكەمدا باسمانكرد، ئەمە وایكرد كەئەو مەزهەبە فیقهیانە بێنی هەوڵ بدەن ئەم بۆشاییە پڕبكەنەوە، ئەو كەلێنە نەهێڵن كەسیاسەت دروستی كردبو لەجەستەی ئیسلامدا، بەڵام نەك بەساڕێژكردنی زامەكە بەڵكو بە بەنجكردنی، شافعی كەجگە لەوەی دامەزرێنەری مەزهەبێكە لەهەمان كاتدا بەدانەری ئسوڵی فیقهیش دادەنرێت لەمێژودا (یەكەمین كەسە لەبارەی ئسوڵی فیقهەوە شتی نوسیبێ) (3)، مەبەستیشمان لەئسوڵی فیقه كۆی ئەو بنەماو ڕێسایانەیە كەدەبێت ڕەچاو بكرێن بۆ گەیشتن بەوەڵامێكی ئایینی بۆ پرسیارێك، یان بۆ یەكلاكردنەوەی گومانێك و دۆزینەوەی حوكمێكی شەرعی، كتێبی (الرسالە‌)ی شافعی یەكەمین سەرچاوەی نوسراوە لەبارەی ئسوڵی فیقهەوە، لەبارەی گرنگی ڕۆڵی ئەم بەرهەمە لەدروستكردنی داڕشتنی عەقڵییەتی فیقهی ئیسلامیدا، (فخر الرازی) وتویەتی (خەڵكی پێش هاتنی شافعی قسەیان لەئسوڵی فیقهدا دەكرد، بەڵگەی ئایینییان بەكاردێناو گفتوگۆیان دەكرد، بەڵام یاسایەكی گشتیان نەبو بۆ یەكلاكردنەوەی بەڵگاندنەكانی شەریعەت، بۆیە شافعی زانستی ئسوڵی فیقهی داهێناو یاسایەكی گشتی بۆ خەڵك دانا بۆئەوەی بۆی بگەڕێنەوە بۆ زانینی جۆرەكانی بەڵگەی شەرعی، بۆیە شافعی بۆ زانستی شەرع وەك ئەرستۆتالیس وایە بۆ زانستی ئەقڵ) (4).

ئەم دەربڕینە وردەی (الرازی) دەرخەرێكی ئاشكرای ڕۆڵی بەهێزی شافعییە لەكەلتوری فیقهیدا، چونكە تا ئەم نەهاتبو كتێبێكی لەبارەی ئسوڵی فیقهەوە نەنوسیبو، موسڵمانان مەحكوم نەبون پابەندبن بەو هەمو كۆت و بەندەوە لەكاتی لێكۆڵینەوەیان لەپرسیار یان مەسەلەیەكی ئایینیدا، وەك چۆن ئەرستۆ بۆ ماوەی زیاتر لەهەزار ساڵ بەمامۆستای لۆژیك (مەنتیق) دانراوە لەفەلسەفە‌ی كلاسیكیدا، مەنتیقیش بریتی بوە لەشێوازی ئەقڵانی لەبەكارهێنانی بەڵگەو سەلماندن و ڕێكخستنی بیركردنەوە بە نەریتێكی ئەقڵانی بەپێی زانستی ئسوڵی فیقهی شافعی كە‌وەك مانفێستی عەقڵییەتی فیقهی وایە لەكەلتوری ئیسلامیدا، پێویستە هەمو پەیوەندیكردنەوەیەك بەدەقی ئایینی چ قورئان بێت یان فەرمودە دەبێت بەفلتەری ئەودا بڕوات، بەواتایەكی تر ئسوڵی فیقهه سیستمی سیستمەكانە، كۆی ئەو بنەما چەسپاو نەگۆڕانەیە كەدەبێت هەمو موسڵمانێك لەسەریان بوەستێ بۆ گەیشتن بەحوكمێكی ئایینی تابزانێ چی حەڵاڵەو چیش حەرامە، هەرچەندە لەدوای شافعییەوە چەندین مەزهەبی تری فیقهی دەركەوتن لەناویشیاندا مەزهەبی حەنبەلی كە لەهەمویان بەناوبانگترە، بەڵام هیچیان نەیانتوانی لەكاریگەری ئسوڵی فیقهەكەی بێنە دەرەوە، هەروەك (الرازی) دەڵێت شافعی یاسایەكی گشتی بۆ هەمو ئەوانە دانا كەدوای خۆی هاتن، كەواتە هەڵەمان نەكردوە ئەگەر بڵێین سێبەری شافعی بەسەر كۆی كەلتوری فیقهیدا زاڵە،‌ تائێستا ئەم كەسایەتییە سەنەنتڕاڵ و ناوكۆیە، بەوپێیەی ئەم خاوەنی یەكەمین دەستوری شەریعەتی ئیسلامییەو هەر كەسیش لەهێڵەگشتیەكانی لایدابا لەخانەی شەرعناس دەردەهێنرا، هەرچەندە هەیە پێی وایە كەئەم زانستە بەر لەشافعیش هەبوە، بەڵام لەڕاستیدا (زانایان هاوڕان لەسەر ئەوەی شافعی یەكەمین كەسە لەبارەی ئسوڵی فیقهەوە نوسیبێتی) (5).

یەكێك لەداهێنانەكانی شافعی لەكتێبی (الرسالە‌)دا ئەوەیە كە لەدوای شافعییەوە ئیدی بەشێوەیەكی سیستماتیكی بەردەوام سوننەت (قسەو كرداری پێغەمبەر) بو بەدوەم سەرچاوەو كۆدەنگی زانایان (الاجماع) كرایە سەرچاوەی سێهەم و پێوانەش (قیاس) سەرچاوەی چوارەمی بەرهەمهێنانی شەریعەت، واتە بەتەنیشت قورئان كە‌یەكەمین سەرچاوەی شەریعەتە فەرمودەو كۆدەنگی پێوانە كرانە سێ سەرچاوەی تری شەرع، بۆ ئەوەی بزانرێت چی شەرعییەو چیش ناشەرعییە، هەر ئەوەندە بەس نییە لەقورئاندا هاتوە ئایا ئەم سەرچاوەیە هیچ حوكم و بڕیارێكیان لەبارەوە داوە یان نا؟ بەڵكو ئەگەر لەمانەدا نەهاتبو، بەڵام موسڵمانان لەسەر ئەو مەسەلەیە هاوڕابون یان پێوانەیەكی دروستی هەبو ئەوا وەك ئەوە وایە خواوەند لەئاسمانەوە بڕیاری لەسەر دابێت، شافعی لەكتێبی (الرسالە‌) دەڵێت (كەس بۆی نییە بڵێ ئەمە حەڵاڵە یان حەرامە ئەگەر زانستی پێ نەبێت، زانستیش ئەوەیە بەڵگەیەكی لەسەر بێت لەقورئان یان فەرمودە یان كۆدەنگی لەسەر بێت یان پێوانە) (6).

دوای ئەوە شافعی هەمو توانای ئایینی خۆی سەرف دەكات لەسەلماندنی ئەم قسەیە وەك حەقیقەتێكی ئایینیی لەمێژوشدا سەركەوتوبوە، چونكە هەر وەك لەوتەكەی (الرازی)یەوە بۆمان دەركەوت هەمو ئەوانەی دوای ئەم هاتون لەژێر كاریگەری ئەودا كاریان كردوەو سنوری ئایینناسی ئەویان نەبەزاندوە، كەلێرەدا خراپ نییە ئەگەر بەخێراییش بێت بەكەڵك وەرگرتن لەچەند سەرچاوەیەكی تایبەت بەئسوڵی فیقهی كەلتوری ئیسلامی ئەم بۆچونە تۆخ بكەینەوە، بۆ نمونە (بزانە كەسەرچاوەكانی شەرع سیانن، قورئان، فەرمودەو كۆدەنگی، سەرچاوەی سێهەمیش پێوانەیە كەئەمە هەر لەسیانەكەی تر وەردەگیرێت) (7).

(شەرعناسەكان دەڵێن سەرچاوەكانی شەرع چوارن: قورئان، سوننەت، كۆدەنگی پێوانە) (8)، لە(اللمع - (ج1/ص293) هاتوە: (سەرچاوە سەرەكییەكانی شەرع بریتین لەقورئان و فەرمودەو كۆدەنگی) (9).

سەرچاوەكانی شەرع بریتین لە قورئان و فەرمودەو كۆدەنگی) (10).

(هەرشتێك ئاشكرا نەبو لەئاییندا ئەوا پێویستە لەقورئان و فەرمودەو كۆدەنگیدا بەدوایدا بگەڕێین) (11).

(سەرچاوەكانی شەرع سیانن، قورئانی، فەرمودەو كۆدەنگی، سەرچاوەی چوارەمیش پێوانەیە كەئەمەش هەر لەوانەی پێشو وەردەگیرێت). (12).

(بەڵگەی ئاینی دەبێت یان لەقورئانەوە بێت یان لەفەرمودە یان لەكۆدەنگی یان لەپێوانە) (13).

(شەرع لەسەر چوار بنەما وەستاوە، قورئان، فەرمودەو كۆدەنگی و پێوانە) (14).

(هەركەسێك بەدوای سەلماندنی حوكمێكی شەرعیدا بگەڕێ دەبێت بەڵگەیەكی پێ بێت لەقورئان یان لەفەرمودە یان لەكۆدەنگی یان لەپێوانە) (15).

(هەركەسێك لەقورئان یان لەفەرمودە یان لەكۆدەنگی موسڵمانان لابدات، ئەوا گومڕایە) (16).

(ئەم زانستی ئسوڵی فیقهە بریتییە لەو بەڵگانەی لەقورئان و سوننەتی كۆدەنگی و پێوانەوە سەرچاوە دەگرێت) (17).

(زانستی شەریعەت لەهەمو زانستێك زیاتر خاوەن ڕێگەیەكی ڕۆشن و دیارە، چونكە سەرچاوەكانی بریتییە لەقورئان و فەرمودەو كۆدەنگیو پێوانەی ڕاستی ڕەوان) (18).

شافعی لەكتێبی (الرسالە‌) كەنامەیەكەو بۆ یەكێك لەوالییەكان نوسیویەتی، ئەو پەیامە لە ئیسلامدا دادەمەزرێنێ كەڕێگەی گەیشتن بەپەیامی خواوەند بەودا تێدەپەڕێت، لەم كارەیدا شافعی، لەوێنەی خودی پێغەمبەر نزیك دەبێتەوە، چونكە وەك چۆن پێغەمبەر پەیامبەربوەو پەیامی قورئانی هێناوە، كەڕێگەی هیدایەت و گەیشتنە بەیەكتاپەرستی، بەهەمان شێوەش شافعی پەیامی ئسوڵی فیقهی هەڵگرتوە، كەڕێگەی هیدایەت و گەیشتنە بەحوكمی شەرعی، هەردوكیان واتە پێغەمبەرو شافعی خاوەنی پەیامێك بون بگرە هەرخودی كتێبەكەشی ناوناوە (الرسالە‌) واتە پەیام، محەمەد كۆتایی پەیامبەرانەو ئایینەكەشی دوا پەیامی خواوەندی هەڵگرتوە، هەر زیادكردنێكیش بۆ ئایینەكەی قبوڵ نییەو حەرامەو بەزمانی ئایینی بەبیدعە ناوزەدكراوە، هەمو بیدعەیەكیش گومڕاییەو هەمو گومڕاییەكیش شوێنی دۆزەخە، بەهەمان شێوەش شافعی دوا پەیامی ئسوڵی فیقهی نوسیوەو هەمو دەرچونێك لەو سیستمەی ئەو دایناوە بۆبیركردنەوە لەشەریعەتدا لادانە لەئایین و گومڕاییە.

شافعی لەسیاقی باسكردنی دوەم سەرچاوەی شەریعەت بەپێی لۆژیكی ئسوڵی فیقهەكەی، داهێنانێكی تر لەبواری ئەبستمۆلۆژیای ئیسلامی دەخاتەڕو، كەئەویش پیرۆزكردنی سوننەتی پێغەمبەرە بەئەندازەی قورئان، یەكسانكرنەوەی كاریگەری ڕۆڵی سوننەتە لە ژیانی ڕۆژانەی كۆمەڵ و پرسیارە ئایینی و دنیاییەكان كەئەم بنەمایە لەمێژوی شارستانییەتی ئیسلامیدا ڕۆڵێكی جەرگبڕی بینیوە لەهەمو سەردەمەكانی ناكۆكی ململانێی ناوخۆی كۆمەڵە ئیسلامییەكاندا، لەم دەروازەیەوە كۆتایی بەزۆر لەو گفتوگۆیانە هێنرا كەدەقی قورئان لەبارەیەوە هیچی نەوتبو، لەبەرامبەریشدا بواری چالاكی ئەقڵی بەرتەسكتركردەوە لەتێگەیشتنی ژیاندا، دەركەوتن یان دەرخستنی یەكسانی دەقەكانی فەرمودە هاوشانی دەقەكانی قورئان بازدانێكی مەترسیدارە لەمەعریفەی كۆمەڵی ئیسلامیدا وەك دواتر ڕونیدەكەینەوە، بەڵام با لێرەدا هەوڵبدەین بەپرۆژە مەعریفییەكەی شافعیدا بچینە خوارو تێبگەین بەچ میكانیزمێك توانراوە ئەم داهێنانە بچەسپێنرێت، واتە داهێنانی زیادكردنی فەرمودە بەتەنیشت قورئانەوە وەك سەرچاوەی ئسوڵی شەریعەت، واتە بیروباوەڕو ژیانی ڕۆژانەی كۆمەڵی ئیسلام، سەرەتا نابێت ئەوەمان بیربچێت كەچۆن بەرلەهاتنی شافعی ئسوڵی فیقهی كاریپێكراوە، بەڵام بەشێوەیەكی پەرتەوازەو كۆنەكراوە، بەشێوەیەكی زارەكی نەبونی ستاندارێكی چەسپاو بەهەمان شێوەش گرنگیدان بەفەرمودەو هەوڵدان بۆ تەقدیسكردنی بەئەندازەی قورئان بەتایبەت لەلایەن چەند كەسایەتییەكەوە كرابو كە بە (اهل الحدیث) ناسرابون لەبەرامبەر (اهل الفقه یان اهل الرئی)دا، بەڵام دیسان تا شافعی نەهاتبو نە بەم شێوە كۆنكرێتی بەهێزە خرابوە ڕو نە كرابو بەنوسراوێكی لەقاڵبدراویش، واتە مەسەلەیەك بوە كۆدەنگی لەسەر نەبوە. 

لەبواری بەئەسڵكردنی فەرمودەدا، یان ڕاستروایە بڵێین سوننەتدا، هەر لەسەرەتای ئەم بەرهەمە سەنتڕاڵەی فیكرو شەریعەتی ئیسلامی سوننە، شافعی بەدوای ئەوەدا دەچێت بیسەلمێنێت كەفەرمودە هاوشانی قورئان سەرچاوەی سەرەكی ئایینە، كەئەم كارە كرۆكی كودەتا ئەبستمۆلۆژیە شافعییەكەیە، بۆیە هەرزو زاراوەیەكی قورئانی بەم ئاراستەیەدا تەفسیر دەكات كەئەویش زاراوەی (الحكمە)یە، لەسەرەتای ئەم بەرهەمەدا بەرلەوەی بێتە سەر دەرخستنی پەیوەندی ئەم دەربڕینە قورئانییە بەفەرمودەوە یان ڕاستتروایە بەرلەوەی بەزۆر مانای ئەم زاراوەیە یەكسان بكاتەوە بەسوننەت، لەلاپەڕە (32)دا لەكتێبەكەیدا بەلێكۆڵینەوەو لێكدانەوەی ئەحمەد محەمەد شاكر، واتە بەر لە (44) لاپەڕە لەوەی بگاتە سەلماندنی ئەم ڕایە بەگەڕانەوە بۆ قورئان دەڵێت (حیكمەت سوننەتی پێغەمبەرە).

بۆ ڕونكرنەوەی ئەم بەشەی ئەم كارەی شافعی، تائەو جێیەی ئاگادارم وردترینی زانستیترین لێكۆڵینەوەی ڕەخنەیی بۆ ئەم هەوڵە، بەدڵنیاییەوە پێنجەم بەرگی پرۆژە ڕەخنەییەكەی تەرابیشییە، بۆیە ئێمە تەنها هەوڵ دەدەین كورتەیەك لەو كارەی ئەم گەورە لێكۆڵیارە كردویەتی بیخەینەڕو بەمەستی دەرخستنی لاوازی هەوڵی شافعی بۆ ساغكردنەوەی مانای سوننەت بەسەر قورئان یان بەپێی دەربڕینی تەرابیشی هەوڵی بەسوننەتكردنی قورئان، لەم بەرهەمە نایابەی تەرابیشیدا (من إسلام القرأن إلی إسلام الحدیث، النشأة المستأنفە)دا، لەلاپەرەكانی (176 تا لاپەڕە 195)، ئەوە دەردەخات كە لەكۆی ئەو سیی و یەك ئایەتەی قورئان كەوشەی (الحكمە‌)ی تێدایە، شافعی تەنها حەوت ئایەت دەكاتە بەڵگە، واتە خۆی لەبیست و چوار ئایەت دەشارێتەوە، چونكە مانا ئاشكراو دیارەكانیان لەبەرژەوەندی ئەو مانا ئایدۆلۆژیەدا نییە كەئەو دەیەوێت بەپشتبەستن بە تەنها حەوت ئایەت بۆ هەمو قورئان دروستی بكات بۆ ئەم مەبەستە شافعی بەشێكی سەربەخۆ دەكاتەوە لەژێرناوی (بيان فرض الله في كتاب اتباع سنة‌ رسوله) لەم بارەوە دەڵێت: (خوا فەرزی كردوە بەسەر خەڵكیدا كەشوێن وەحی سوننەتەكانی پێغەمبەر بكەون) ئەمجار ئەم ئایەتانە دەكاتە بەڵگە بۆ ئەوەی وشەی حیكمەت بەمانای سوننەتی پێغەمبەر دێت (رَبَّنَا ۆابْعَپْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ ێتْلُو عَڵیْهِمْ ێ‌ێاتِكَ ۆیُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ ۆالْحِكْمَەَ ۆیُزَكِّیهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ) (البقرە/129).

( لقد من الله علي المؤمنين إذ بعث فيهم رسولا من أنفسهم يتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين ) (ال عمران/164).

(هو الذي بعث في الأميين رسولا منهم يتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين) (الجمعة/2).

(وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ). (البقرة/231).

(وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُن تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا). (النساء/113).

(وَ اذْكرْنَ مَا يُتْلي في بُيُوتِكنَّ مِنْ ءَايَتِ اللَّهِ وَ الحْكمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً). (الأحزاب/34).

لەم ئایەتانەدا وشەی (الحكمە‌) بەدوای وشەی (الكتاب)دا هاتوە، واتا لایەكی دیارمان هەیە ‌كەقورئانە، لەگەڵ وشەیەكی نادیار، بەپێی گوتاری شافعی، ئەویش حیكمەتە، لەمەوە شافعی دەڵێت مەبەست لێی سوننەتە، دوای ئەوە لەم بارەیەوە دەڵێت (گوێم لەكەسانێك بوە كەخەڵكی شارەزان بەقورئان وتویانە: حیكمەت سوننەتی پێغەمبەرە، لەم ئایەتانە باسی قورئان كراوەو بەدوایدا حیكمەت، هەروەها خواوەند باسی منەتی خۆیكردوە بەسەر بەندەكانیدا بەوەی فێری كتێب (قورئان)ی حیكمەتی كردون، بۆیە خواش باشتر دەزانێ ناكرێت تەنها بڵێین كەحیكمەت لێرەدا مەبەست سوننەتی پێغەمبەرە) (لاپەڕە 76 - 78).

ئەم شێوە بەڵگەهێنانەوەیەی شافعی هەروەك تەرابیشی ڕونیدەكاتەوە، چەند بەڵگەیە بۆ شافعی، لەوەش زیاتر بەڵگەیە لەدژی، چونكە لەڕاستیدا ئەوەی لەم ئایەتانەدا هاتوە بریتییە لەڕیزكردنی حیكمەت لەدوای وشەی (كتاب) نەك قورئان، چونكە مەرج نییە هەمیشە وشەی (الكتاب) لەقورئاندا بەمانای قورئان بێت بەتایبەت لەو شوێنانەی قورئاندا كەئەم دو وشەیە بەدوای یەكدا هاتن، بۆ نمونە هەر لەقورئاندا لەحەوت ئایەتدا كەشافعی خۆی لێ شاردۆتەوە وشەی (كتاب)و (حكمەت) بەدوای یەكدا هاتوە بێئەوەی لەهیچیاندا مەبەست لەكتێب قورئان بێت، كەواتە وشەی حیكمەتیش مانای سوننەتی لێ وەرناگیرێت، بۆ نمونە (ۆیُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ ۆالْحِكْمَەَ ۆالتَّوْرَاەَ ۆالْإِنْجِیڵ). (ال عمران/48) كەئەم ئایەتە ‌بۆ عیسا دەگەڕێتەوە ‌نەك پێغەمبەری ئیسلام، كەواتە كتێبەكە قورئان نییە، حیكمەتەكەش سوننەت نییە. 

(وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنجِيلَ) (المائدة/110) كەئەمەش بەهەمان شێوە بۆ عیسایە. 

(مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي) (ال عمران/79) ئەمەشیان هەر لەبارەی عیسا‌وەیە. 

(وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ) (ال عمران/81) ئەمەش لەبارەی قەومی عیسا‌وەیە. 

(فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا). (النساء/54) ئەمەش لەبارەی كەسوكاری ئیبراهیمەوەیە. 

(وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) (الجاثية/16) ئەمەش لەبارەی بەنی ئیسرائیلە. 

(أُولَٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) (الأنعام/89) ئەم ئایەتە ‌لەبارەی هەمو پێغەمبەرانەوە ‌دەدوێت، لە‌نوحەوە ‌هەتا عیسا. 

یەكەم ڕاستی كە لەڕێگەی ئەم ئایەتانەوە دەردەكەوێت ئەوەیە ‌كە (الكتاب) لەقورئاندا مەرج نییە تەنها مەبەست لێی قورئان خۆی بێت، هەروەك شافعی دەڵێت، دوەم ڕاستیش ئەوەیە كەدوانەی (الكتاب/الحكمە) ئاماژەن بۆ هەمو پەیامە ئاسمانییەكان بەدرێژایی دەركەوتنی پێغەمبەرەكانیان، نەك تایبەتمەندییەكی پەیامی موحەممەدی، دیسان وەك شافعی ئاماژەی بۆ دەكات، پاشان وشەی (سنە‌) بەمانای ڕێباز لەخودی قورئاندا زیاتر لەنۆ جار بەو مانایە بەكارهاتوە كەشافعی دەیەوێت بیسەپێنێت بەسەر وشەی (الحكمە‌)دا، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی خواوەند وشەیەك لەزمانی عەرەبیدا كەماناكەی ئاشكرایە (سنە) لادەبات لەبری ئەوە وشەی (الحكمە‌)ی بۆ بەكاردێنێ، كەهەر لەزمانی عەرەبیدا زۆر دورە لەو واتایەی شافعی بۆی دروست دەكات؟ لەڕاستیدا ئەم ئاڵوگۆڕە لەنێوان ئەم دو وشەیەدا لەخاوەنی پەیامی قورئانەوە نەهاتوە، بەڵكو خاوەنی پەیامی ئسوڵی فیقهی دەیەوێت بیسەپێنێت بەسەر زمانی عەرەبیداو لەو ڕێگەیەشەوە بەسەر دەقی قورئاندا، بیریشمان نەچێت كە‌شافعی لەپێشەكی ئەم بەرهەمەیدا زۆر جەخت دەكاتەوە سەر ئەوەی كەبەو پێیەی قورئان بەزمانی عەرەبی قوڕەیشی دابەزیوە، بۆیە تەنها ڕێگە بۆ تێگەیشتنی بریتییە لەزاڵبون بەسەر زمانی عەرەبیدا، بەڵام خۆی لێرەدا نەك ئەم كارە ناكات، بەڵكو بەزۆر مانایەكی تازە دەبەخشێت بەوشەیەك لەزمانی عەرەبیدا كەخۆی هەڵینەگرتوە، توندڕەوی شافعی لەبارەی عەرەبی بونی قورئان بەئەندازەیەكە كەدەڵێت لەقورئاندا تەنها یەك وشەی ناعەرەبی تیا نییە لەكاتێكدا زۆر زانای ئیسلامی تر پێیان وایە ئەم ڕایە هەڵەیە، جیا لەوەش لەهەمو قورئاندا وشەی سوننەتی پێغەمبەر نەهاتوە، بەڵكو بەم مانایە تەنها باسی (سنة الله) چوار جارو (سنە‌ الاولین)یش چوار جار كراوە، بەڵام بۆچی شافعی كەهەمو قورئانی لەبەر بوەو شارەزایی زۆری هەبوە لەقورئان و لەبەحری زمانی عەرەبیشدا یەكێكە لەمەلەوانە زۆر شارەزاكان لانی كەم وەك باسی دەكرێت بەپێچەوانەی ویستی قورئان و زمانی عەرەبی مانای حیكمەت دەگۆڕێت بۆ سوننەتی پێغەمبەر؟ بەم كارە ئەو تەنها ویستویەتی لەخودی قورئانەوە بەدوای دۆزینەوە یان ڕاستتر وایە بڵێین دروستكردنی بەڵگەیەكدا بگەڕێ بۆ بەرزكردنەوەی فەرمودە بۆ ئاستی قورئان خۆی بەتایبەت لەبواری شەریعەتدا، ئەمەش (لەپرۆژەكەی شافعیداو لە الرسالە‌)دا وەك بڕبڕەی پشت وایە، ئەوەی دەمێنێتەوە لە (الرسالە‌)دا دوای ئەوە تەنها تەفاسیلە، دیسان بەگەڕانەوە بۆ زاراوەی بڕبڕەی پشت دەتوانین بڵێین: تەنها گۆشتە بۆ پۆشینی ئەو ئێسقانە) (19) وەك جۆرج تەرابیشی دەڵێت.

لەبەر ئەوەی لەسیاقی باسكردنی مەزهەبی ئەحمەد چوارەم دامەزرێنەری مەزهەبی فیقهی ئیسلامی بەشێوەیەكی دورو درێژتر دەگەڕێینەوە بۆ ئەم باسە، واتە سیاسەتی ڕەنێوهێنانی فەرمودە بەناوی پێغەمبەرەوە لەململانێ دنیاییەكانداو ‌ڕۆڵی ئەم كارە لەبیناكردنی فۆڕمێكی داخراو لەئاینداری و بەپێچەوانەشەوە لەڕوخاندنی فەزای كراوەی ئایین، بۆیە ئێستا هەوڵدەدەین بچینە سەر ئەسڵی سێهەمی شەریعەت لای شافعی، كەئەویش كۆدەنگییە. 

قودسییەتی كۆدەنگی زانایانی شەریعەت تەنها لەوەدا نییە كەكراوەتە یەكێك لەسەرچاوەكانی بەرهەمهێنانی شەریعەت بەتەنیشت قورئان و فەرمودەوە، بەڵكو بەپێی هەمان كەلتوری ئاینی هەر كەسێك ئەم بنەمایە ڕەتبكاتەوە كافر دەبێت و لەمیللەتی ئیسلام دێتە دەرەوە، بەڵام بەرلەوە پێویستە بزانین كەكۆدەنگی لەكەلتوری ئیسلامیداو بەشێوەیەكی گشتی بەوە پێناسەكراوە كە (بریتیە لەڕێككەوتنی زانایان لەسەر حوكمێك بۆ ڕوداوێكی ئاینی) حوكمێك كەوەك وتمان لەقورئان و سوننەتدا نەهاتبێت (20).

هەر بەپێی هەمان ئەم كەلتورە شەرعییە سوننییە، (هەر كەسێك كۆدەنگییەكی ڕون و ئاشكرا ڕەتبكاتەوە، ئەوا كافرە) (21)، لەسەر كۆدەنگیش وەك بنەمایەكی چەسپاو بەشێك لەئاینداری ( هەر كەسێكیش نكوڵی كۆدەنگی بكات ئەوا نكوڵی لەبنەمایەكی ئایین كردوە) (22)، هەرچەندە ئەم بنەمایە لەناو كەلتوری ئیسلامی سوننیداو بەتایبەت لەچوارچێوەی چوار مەزهەبە ڕەسمیەكەدا گفتوگۆو وردەكاری زۆری تیاكراوەو لەچەندین ڕوەوە خراوەتە بەر باس و لێكۆڵینەوە‌، بەڵام بەگشتی هەرچوار ئەو مەزهەبە لەگەڵ چەندین مەزهەبی تردا كۆك بون لەسەر ئەوەی كە (زۆربەی موسڵمانان یەك دەنگن لەسەر ئەوەی كۆدەنگی بەڵگەیەكی خواییە لەشەریعەتەكەیدا، هەرچەندە لەسەر مەرجەكانی كۆدەنگیشدا ناكۆك بن) (23).

بۆ دوركەوتنەوە لەو دیوە فیقهییەی كۆدەنگی جیاوازی تێڕوانینەكان لەسەری، لێرەوە هەوڵدەدەین بچینەوە سەر مەبەستی ئێمە لەهەڵدانەوەی ئەم لاپەڕانەی كەلتوری شەرعی ئیسلام كەوەك لەسەرەتادا وتمان بریتییە لەسەلماندنی ئەو بۆچونەی كەشەریعەتی ئیسلامی لەناوەڕۆكدا لانی كەم لەهێڵە گشتییەكانی بنەما سەرەكییەكانیدا درێژبونەوەی سیاسەتی ئەو ململانێیەیە كەبەمردنی پێغەمبەرەوە لەسەر دەسەڵات دەستیپێكرد بەپێی كۆدەنگی بێت كە لەشافعیەوە بەڕەسمی كرایە سێهەم سەرچاوەی شەریعەت، ئەگەر شتێك یان ڕوداوێك لەقورئانی سوننەتدا باسی نەكرابو كەئایا حەڵاڵە یان حەرام، پێویستە بكرێت یان دەبێت موسڵمانان خۆیانی لێ بەدوربگرن، دەتوانین بۆ ئەوپرسە بگەڕێینەوە كە ئایا ڕای موسڵمانان لەو بارەیەوە چییە، وە ئایا ئەم ڕوداوە كۆدەنگی لەسەرەیان نا، بەم واتایە كۆدەنگی، بڕیارێكی ئایینیە بەبێ پشتیوانی دەقی ئایینی بەئایینكردنی بابەتێكە بەموقەدەسكردن و بەخوایی كردنێكە لەڕێی پیاوانی ئایینیەوە. 

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی یەكەم
بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی دووەم

بەشێك لەململانێ سیاسییەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی سێیەم

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.