سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی پێنجەم و كۆتایی

27/09/2017


سەربەست سەلیم

لێرەوە بەپێی ئەم ئەقڵییەتە بێ خەلافەتی ئەبوبەكر نە بەپێی قورئان نەهیچ فەرمودەیەكیش لەوبارەوە نەبێت كە بەڕاشكاوی شەرعییەتی پێبدات، مادام موسڵمانان بە دەسەڵاتەكەی ڕازیبون، كەواتە شەرعییەو هەر كەسێكیش دژایەتی بكات، یان بەرامبەری بوەستێت ئەوە بەرامبەر فەرمانێكی خوایی وەستاوە، قوتابخانەی سوننی بەپێچەوانەی شیعەوە پێی وایە كە لەبارەی ئەوەوە كێ دەبێت دوای پێغەمبەر ببێت بەخەلیفە، هیچ دەقێكی ڕاشكاو نییە ‌لەقورئان و سوننەتدا، بەڵام بۆ شەرعییەتدان بەمكارەو گۆڕینی لەهەڵوێستێكی دنیاییەوە بۆ هەڵوێستێكی ئایینی بەتایبەت لەبەرامبەر ئەو هێرشە توندو ڕەخنە سەرسەختانەی شیعەكان لەمێژودا بەردەوام لەئەبوبەكرو لایەنگرەكانیانی دەگرت فەقیهەكان لەسەروی هەموشیانەوە شافعی كۆدەنگیان داهێنا بۆئەوەی لەو ڕێگەیەوە بەناوی پیرۆزیی ئایینەوە ئەم دەرگایە دابخەن هەمو نەیارێك بەئەبوبەكر، بەنەیار بە بنەمایەكی سەرەكی ئایین تاوانبار بكەن بەمەزهەبی دەرچوان لەئایین بیانناسێنن.

هەر بۆیە لەسەرچاوە ئیسلامییە كۆنەكانی كەتایبەت بەلێكدانەوەی شەرعی ڕوداوەكانی ئەو سەردەمە تەرخانكراون، كەدێنە سەر خەلافەتی ئەبوبەكر دەڵێن دەسەڵاتی ئەو بەكۆدەنگی موسڵمانان بوە، كەواتە وەك ئەوە وایە خوا لەئاسمانەوە بەوەحی شەرعییەتی پێدابێت (ئومەتی موسڵمانان كۆكن لەسەر ئەوەی كەئەبوبەكر كۆدەنگی لەسەركراوە) (24).

شەرعناسێكی تری مێژو ڕاشكاوانەتر قسەی لەبارەی سەرچاوەی شەرعییەتی دەسەڵاتی ئەبوبەكر كردوەو وتویەتی (ئەمەش لەڕێگەی ئیجتیهادو ڕەئییەوە بوە، واتە دەقی لەسەر نەبوە) (25)، بەڵام (ئەسحابەكان دوای ئەوەی ئەبوبەكریان كردە خەلیفە لەسەری كۆدەنگ بون) (26)، (خەلافەتی ئەبوبەكر بەكۆدەنگی بوە) (27) ئەوەش ڕێك وەك ئەوە ‌وایە بڵێی لەڕێی خواوەندەوە بوە، چونكە كۆدەنگی لەشافعییەوە بوە بەسەرچاوەیەكی تری شەرع دوای قورئان و سوننەت.

(دوای مردنی پێغەمبەر ئەسحابەكان پەشۆكانی توشی شڵەژان بون و دەستیانكرد بەگفتوگۆ لەسەر ئەوەی كێ جێی بگرێتەوە، دوای ئەوە لەسەر ئەبوبەكر ڕێككەوتن، كەسیش هیچ بەڵگەیەكی لەپێغەمبەرەوە نەگێڕاوەتەوە لەبارەی خەلافەتی ئەبوبەكر) (28).

غەزالی ڕونتر لەزۆربەیان وتویەتی (ئەسحابەكان لەڕێگەی ئیجتیهادەوە كۆدەنگی ئەبوبەكریان كردە خەلیفە، چونكە هیچ دەقێك لەم بارەوە بونی نەبوە، هەموشمان دەزانین ئەم ڕایە بێ بنەمایە كەدەڵێت دەقی لەسەرە) (29)، (ئومەت، واتە ئومەتی موسڵمانان  لەخەلافەتی ئەبوبەكر پشتی بەكۆدەنگی بەست) (30)، (كۆدەنگی لەڕابردودا ڕویداوە بەڵگەش ئەوەیە كە ئەسحابەكان كۆدەنگ بون لەسەر ئەبوبەكر) (31).

ئەم دەربڕینانەی سەرەوە بەتایبەت ئەوەی غەزالی، زۆر بەئاشكرا ئەو ڕاستییەی دەرخستوە كە‌كۆدەنگی لەبنەڕەتدا پرسێكی سیاسی ڕوتەو لەفۆڕمی شەرعیدا خراوەتەڕو، بەكورتی ڕەوتی سوننی بەپێچەوانەی شیعە پێیان وایە خەلافەتی كەسی دوای پێغەمبەر هیچ دەقێكی ئایینی ڕاشكاوی لەسەر نەبوە، وەك لەبەشی یەكەمی ئەم لێكۆڵینەوەیەدا ڕونمانكردەوە، بۆیە بنەمای كۆدەنگیان داهێناوە تا لەو ڕێگەیەوە شەرعییەت بدەن بەم كارەی ئەبوبەكر، بەوردبونەوە لەڕەهەندەكانی چەمكی كۆدەنگی وەك پێشتر بەشێك لەو لایەنانەمان خستەڕو گومان نامێنێ كەئەوەی بەئایین خراوەتەڕو بێ ئەندازە دنیایی بوە، (ابن قدامە‌) لەشافعی داهێنەری یەكەمی بیرۆكەی كۆدەنگی دەگێڕێتەوە كەوتویەتی (خەلافەتی ئەبوبەكر خواوەند لەئاسمانەوە بڕیاری لەسەرداوەو دڵی ئەسحابەكانی لەسەر كۆكردەوە) (32).

ڕەنگە ئەم دەربڕینە لەهەمو كاتێك زیاتر ئەو نییەتە دەربخات كە لەپشت داهێنانی چەسپاندنی كۆدەنگییەوەیە، وەك بنەمایەكی هاوتای قورئانی سوننەت، چونكە لەم ڕێگەیەوە دەسەڵاتی یەكەمین خەلیفە كەبەرهەمی ململانێی خێڵەكی كۆمەڵایەتییە، كەڕوداوێكی دنیاییەو پەیوەندی بەململانێ زەمینییەكانەوەیە دەبەسترێتەوە بەویستی خواوەندەوە، لێرەدا هەرچەندە ئاسمان هیچیشی نەوتبێت لەم بارەیەوە ڕاستەوخۆ لەڕێگەی قورئانەوە یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی پێغەمبەرەكەیەوە فەقیهەكان یارییەكیان داهێنا تا بەناوی ئەوەوە قسە بكەن و ئەم گفتوگۆ‌ دنیاییە بگۆڕن بەگفتوگۆیەكی ئایینی ڕوت، ئەمەی (ابن قدامە‌) لەشافعییەوە دەیگیڕێتەوە ‌لەزۆر سەرچاوەی كەلتوری ئایینی تریشدا هەیەو وتراوێكی هێندە سامناكی گەورەیە، كە بەسە بۆئەوەی تەنها لەمەوە گومانی گەورە بخەینە سەر كۆی پڕۆسەی بەرهەمهێنانی شەریعەت، بەئاشكراش تێبگەین كە شەریعەتی ئیسلامی كەبەرهەمی ئەقڵییەتی كاری مرۆڤەكان بوە، نەك پرۆسەیەكی پاكیزەو بێ نییەتی پێش وەختە، بەڵكو پرۆسەیەكی تەواو دنیای بوە، دەرەنجامی ڕاستەخۆی گەڕان بوە بەدوای دروستكردنی بیانو و پینەی ئایینی و خوایی بۆ كردەوەو تەماعی مرۆیی، لەم دەربڕینەی شافعیدا ئەو قسەیەی نیچەمان دێتەوە یاد كە لەسەرەتای ئەم نوسینە داماننا، كەئەم بیروباوەڕە ئایینیانە ((زیاد لەپێویست مرۆیین)، بڕیاری ئاسمان كەهەمیشە نهێنییە بۆ بەندەكان تا خواوەند لەڕێگەی دەقێكی دیارەوە ئاشكرای دەكات، شافعی زۆر بەئاسانی لەبارەیەوە دەدوێت و كەشفی دەكات و بەناوی ئەوەوە شتێك دەڵێ كە خودی خواوەند نەیوتوە، وتراوی خوایی، كە بەپلەی ئیمتیاز قورئانە، سەرەتای هەیەو كۆتای، بە (إقرأ) و چیرۆكی ئەشكەوتی حەڕا دەست پێدەكات، بەكۆچی دوای پێغەمبەریش بەیەكجاری دەوەستێ، لەم نێوانەشدا ڕۆڵی پێغەمبەر تەنها گەیاندن و ڕونكردنەوە بوە.

كەم نین ئەو دەقە قورئانیانەی كە لەكات و ساتێكی دیاریكراودا سەرزەنشتی پێغەمبەر دەكەن، ڕەخنەی لێ دەگرن، كەواتە خودی وتراوی خوایی نەك بۆ مرۆڤەكان بەڵكو بۆ كەسی هەڵبژێردراویش بۆ گەیاندنی بەنهێنی ماوەتەوە تا ئەو كاتەی دابەزیوەو كەشف بوە، سەرباری ئەوەش بەمەرگی پەیامبەر ئیدی ئەو دەرگایە داخرا، ماوەتەوە قورئان بەهەمو تەفاسیڵ و ئایەتەكانییەوە، كەدیسان هەر قورئان خۆی چەندین جار ئەوەی دوپات كردۆتەوە كەشتێك نەماوە لەبابەتی ئایینی و عیبادەتەوە كەئەم ڕونی نەكردبێتەوە، بەڵام شافعی دێت هەمو ئەو ڕاستییانە فەرامۆش دەكات دەڵێیت شتێك هەیە سەرباری گرنگی و گەورەییەكەی، قورئان لەبارەیەوە قسەی نەكردوە من كەشفی دەكەم ئەویش كۆدەنگی سەحابەیە، كۆدەنگییەك كەبڕیاری خوایە، بەڵام لەڕێی دڵی ئەسحابەكانەوە بەم پێیە با بەمردنی پێغەمبەریش وەحی وەستابێت تا ڕۆژی قیامەت، بەڵام وەحییەك هەیە كە سیاسییە و پەیوەندی بەدەسەڵاتەوە هەیە، شافعی دەیبینێ بەم جۆرە ڕای مرۆڤەكان لەپرسێكی سیاسیدا لەسەر دەستی شافعی دەكرێتە قسەكردن بەناوی خواوە، ڕێگایەك بەتەنیشت دەقی ئاینی پیرۆزەوە بۆ گەیشتن بەڕاستییەك كەخوا خۆی داینەبەزاندوە.

سەیر لەوەدایە بەپێی هەرە زۆری تەفسیرە كۆنەكان ئەوانەی لەسەردەمی ململانێی توندی فیقهی بیروباوەڕدا ژیاون لەنێوان ڕەوتە ئیسلامییە جیاجیاكان كەدرێژكراوەی ململانێی ئەسحابەكان بون لەسەر دەسەڵات هەمیشە هەوڵیانداوە ڕایەڵێكی قورئانی بۆ ئەم ڕایەی شافعی بدۆزنەوە، ئەوەش لەتەفسیری ئایەتی (ۆمَنْ یُشَاقِقْ الرَّسُوڵ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ ڵهُ الْهُدَی ۆێتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُۆْمِنِینَ نُۆلِّهِ مَا تَۆلَّی ۆنُصْلِهِ جَهَنَّمَ ۆسَایتْ مَصِیرًا). (النسا‌ء/115) كەبەواتای ئەوەدێت (هەركەسێك خۆی لە‌ڕیزی پێغەمبەر بەدوربگرێت دوای ئەوەی هیدایەتی بۆ دەركەوت و شوێن ڕێبازێكی تر بكەوێت جگە لەڕێبازی بڕواداران، ئەوا ئێمەش كارئاسانی بۆ دەكەین و ئەیخەینە دۆزەخەوە كەخراپترین شوێنە).

لەتەفسیری ئەم ئایەتەدا زۆربەی سەرچاوە سوننییەكانی تایبەت بەتەفسیری قورئان دەگێڕنەوە كەگوایە لەشافعییان پرسی بەڵگە چییە لەقورئاندا كەكۆدەنگی سەرچاوەیەكی شەرعییە، ئەویش دوای سێ سەد جار خوێندنەوەی قورئان و پاش بیركردنەوەیەكی زۆر وتی ئەم ئایەتە بەڵگەیە (33).

(المدی) لەم بارەیەوە وتویەتی (ئەمە بەهێزترین بەڵگەیە كەلایەنگرانی كۆدەنگی پشتیان پێبەستوە، هەروەها شافعیش كردویەتییە بەڵگەی خۆی)، (34).

بەگەڕانەوە بۆ بەڵگەكەی شافعی دەكرێ لەچەندین ڕوەوە قسەی تری لەسەر بكەین، یەكەمینیان ئەوەیە ئەگەر بەپێی ئەم لۆژیكە بێت دەبێت عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب و فاتمەی كچی پێغەمبەرو سەعدی كوڕی عوبادەو ئیبن عەباس و سەلمانی فارسی سەدان و هەزاران ئەسحابەی تر شایەنی دۆزەخبن، چونكە ئەمانە ناكۆك بون بەخەلافەتی ئەبوبەكرو بەشێك نەبون لەكۆدەنگی لەسەر ئەبوبەكر، ملدانیشیان لەدواییدا بۆ خەلافەتی ئەبوبەكر هەروەك لەبەشی پێشودا باسمانكرد خۆ ویستانەو ئازادانە نەبوە، بەڵكو لەژێر فشاردا بوە، یان لانی كەم قبوڵكردنی دەسەڵاتێك بوە كەئەوان هەڵیان نەبژاردوە.

دوەمیان ئەوەیە بەڵگە چییە لەسەر ئەوەی ڕێبازی ئەبوبەكرو لایەنگرەكانی نوێنەرایەتی ڕێبازی ڕاستەقینەی پێغەمبەریان كردوە نەك عەلی و هەوادارەكانی، لەكاتێكدا هیچ بەڵگەیەكی ڕاشكاوانە نییە بەپێی قوتابخانەی سوننی لەسەر ئەوەی كامیان لەسەر هەق بوە، جگە لەو كۆدەنگییەی كەهەر شافعی خۆی دایهێناوە.

 سێهەم: ڕێبازی موسڵمانان (سبیلا لمؤمنین) لەكاتی دابەزینی ئەو ئایەتەو لەسەردەمی پێغەمبەردا شتێكەو دوای مردن و دەركەوتنی ناكۆكییەكانیش شتێكی تر، چاوپۆشی لەو ڕاستییە مێژوی سەردەمی دەسەڵاتداری ئەسحابە سەردەمی ناكۆكی ناوخۆیی خوێناوی و بەریەككەوتنی دنیایی توندبوە، تەنها هەڵەیەكی مێژویی نییە، بەڵكو ڕوانگەیەكی ئایدۆلۆژیشە وەك ئەم تەفسیرەی شافعی بۆ ئەم ئایەتە، چونكە لەئایەتەكەدا ڕێبازی موسڵمانان بەستراوەتەوە بە پێغەمبەرەوە (ومن یشاقق الرسول) واتە ئەوانەی لەپێغەمبەر جیادەبنەوە ئەوجار دێتە سەر ڕێبازی بڕواداران، ئێ خۆ بەپێی مەنتقی شیعە بێت بۆ نمونە، ئەبوبەكرو عومەرو عوسمان، لەڕێبازی پێغەمبەر جیابونەتەوە بۆ ئەم قسەیەش بەڵگەگەلی خۆیان هەیەو سەدان و بگرە هەزاران كتێبیشیان نوسیوە، هەر هەوڵێكیش بۆ یەكلاكردنەوەی ئەم پرسیارە بەناچاری بون‌ بە بەشێك لەگوتاری مەزهەبی، كەواتە ڕێبازی بڕواداران لەدەرەوەی سیاقی مەزهەبی مانایەكی نامێنێ دوای كۆچی دوایی پێغەمبەر.

بێگومان مەبەستمان مانا سیاسییەكەی ئەو ڕێبازەیە نەك خواپەرستییەكەی، دەلالەتێكی تری ئەم چیرۆكە ئەوەیە كە بەئاشكرا دیارە كەشافعی بەرلەوەی بەڵگەیەكی قورئانی بەدەستەوە بێت بڕیاریداوە كۆدەنگی بكاتە بنەمایەكی سەرەكی شەریعەت، چونكە كەلێیان پرسیوە بەڵگەت چیە بۆ ئەم ڕایەت لەبارەی كۆدەنگییەوە، ئەو جار چوە گوایە سێ سەدجار قورئانی خوێندۆتەوە كەئەمە زیادەڕۆییەكی باوە لەناو كەلتوری ئایینیدا، پاش گەڕان و بیركردنەوەو بەدواداچونێكی زۆر ئەوجار ئەم ئایەتەی هێناوەتەوە كە نە ئایەتەكەو نەماناكەشی بەشێوەیەكی ئاشكرا ئەوە دەبەخشێ كەكۆدەنگی بكرێتە سەرچاوەیەكی هێندە پڕكاریگەر لەسەر كۆی كەلتوری شەرعی ئایینیدا، جگە لەوەش خودی چیرۆكی پشتبەستنی شافعی بەو ئایەتە بۆ بەڵگاندنی كۆدەنگی ئەو ڕاستییە دەخاتەڕو كەئەم پاش دروستكردنی بنەمای كۆدەنگی، ئەوجار لەقورئاندا بەدوای بەڵگەدا گەڕاوە، بۆ دۆزینەوەی ئەم بەڵگەیەش ناچار سێسەدجار قورئانی خوێندۆتەوە، كەئەمەش بەڵگەیەكی ترە لەسەر بێ بەڵگەیی كۆدەنگی، ئەم گومانكردنە لەم تاكە بەڵگە قورئانییەی شافعی زۆرجار فیقیهی و شەرعناسەكانی ناچاركردوە كەئەم گومانە نەشارنەوە، لەكۆندا ئیمامی غەزالی یەكێك بوە لەوانەی پێی وابوە كەئەم ئایەتە بەبەڵگە ناشێت بۆ سەلماندنی كۆدەنگی، بگرە ئەو پێی وایە كۆدەنگی هیچ بەڵگەیەكی قورئان یان فەرمودەی لەسەر نییەو تاكەڕێی سەلماندنی تەنها ئەقڵەو هیچیتر (35)، بگرە بەپێچەوانەوە هەر بەپێی ئەم ئایەتە ناكرێت بڵێین كۆدەنگی بنەمایەكی ئایینیەو لادان لێی بەلادان لەخودی ئایین سەیر بكرێت، چونكە لەدوای مردنی پێغەمبەرەوە لانی كەم لەڕەهەندە سیاسییەكەیەوە موسڵمانان دابەشبون بەسەر چەندین گروپ و ڕەوتی ئەوەندە دژ كەهەمیشە بەچاوی دوژمن و كافر نەك برای بیروباوەڕ لەیەكتریان ڕوانیوە، بۆیە موسڵمانان لەو ڕۆژەوە لەبری ئەوەی خاوەنی تەنها ڕێگەیەك بن وەك لەئایەتەكەدا هاتوە بونەتە خاوەنی چەندین ڕێگە. كەواتە بەپێی وتراوی ئایەتەكە بێت تەنها ڕێی كۆی موسڵمانان ئەوەیە كەپێغەمبەر دیاریكردوە ئەو كاتەی لەژیاندا بوە.

بەواتایەكی ڕونتر ڕێبازی موسڵمانان لەئایەتەكەدا ئەوەیە كەپێغەمبەر پێیدا ڕۆشتوەو دیاریكردوە،‌ دیارینەكرنی خەلیفەیەكیش دوای خۆی بەشێكە لەو ڕێبازە نەك لاربونەوە بەلای ئەبوبەكر یان عەلی، ئەوە ئەگەر بڕیاربێت لەوتراوی ئایەتەكەوە بەلای ئەو گفتوگۆیەدا لاربینەوە. 

تاكە قوتابخانەی سوننی تایبەت بەفیقه و شەریعەت كەكۆدەنگی ڕەتكردۆتەوە وەك بنەمایەكی سەرەكی بەرهەمهێنانی شەریعەت، قوتابخانەی ڕوكەشی (الضاهری) بوە، كە دامەزرێنەرانی ئەم قوتابخانەو مەزهەبە فیقهییە دو كەسایەتی ناسراوی كەلتوری فیقهین، یەكەمیان ئەبو داودی دامەزرێنەری كەساڵی (202 كۆچی) لەكوفە لەدایك بوە، دوەمیشیان ئیبن حەزمی ئەندەلوسییە كە لەساڵی (384 كۆچی) لەقورتوبە لەدایك بوە.

ئەم مەزهەبە (قوتابخانەیەكی شەریعەتی ئیسلامییە لەناوەڕاستی سەدەی سێهەمی كۆچی لەبەغدا لەلایەن داودەوە دامەزراو سەنتەری بیركردنەوەی ئەمانە سوڕانەوەیە بەڕوكەشی دەقی ئایینیدا، بۆیە ئەمانە هیچ حیساب بۆ ڕەئی ناكەن لەگەیشتن بۆ حوكمێكی شەریعەت) (36).

بەپێی زۆر سەرچاوە ئیبن حەزم لەسەرەتادا لەسەر مەزهەبی شافعی بوە پاشان وازی لەو مەزهەبە هێناوەو وتویەتی من پابەند نابم بەهیچ مەزهەبێكەوەو دوردەكەومەوە لە كۆدەنگی بەدوای ڕوكەشی دەقەكان دەكەوم (37).

بەدەركەوتنی ئەم قوتابخانەیە لەناو چوارچێوەی قوتابخانەی سوننیدا بنەمای كۆدەنگی ڕوبەڕوی توندترین ڕەخنە بۆوە، لای ئەمانە هەرشتێك لەڕوكەشی دەقی ئایینیدا نەهاتبێت، قورئان بەتایبەتی فەرمودە بەشێوەیەكی گشتی ئەوا حەڵاڵە، بەڵكو ڕەوا نییە هیچ كەسێك بەناوی شەرعەوە هیچ حوكمێكی بۆ دابتاشێ چ لەڕێگەی كۆدەنگییەوە بێت یان لەڕێگەی پێوانەوە یان هەر بنەمایەكی تر كە بەناوی ئایینەوە ‌خراوەتە سەر ئایین.

ئەم هەڵوێستەی ئیبن حەزم  وایكرد كەبەرەی شەرعناسەكانی هەرچوار مەزهەبەكە بەڕوی خۆیدا بكاتەوەو توشی پەلاماری زۆر بۆوەو تاوانباركرا بەنەزانین و ڕاكانیشی ئەوەندە بێ بایەخكران كەیەكسان كرانەوە بەكەسێكی ئاساییی بێئاگا لەشەریعەت (الشوكانی) كەخۆی كەسێك بوە پابەند نەبوە بەهیچ مەزهەبێكەوەو خۆی لەئاستی دانەری هەرچوار مەزهەبە فیقهییەكەی سوننە زانیوەو خاوەنی چەندین بەرهەمی هەمەجۆری شەرعی ئسوڵییە لەكەلتوری ئیسلامیدا، دەگێڕێتەوە كەزۆربەی شەرعناسەكان پێیان وابوە كەئەم ڕەوتەی شەریعەتی ئیسلامی كەئیبن حەزم كاری بۆ كردوە (لای زانایان هیچ حسابی بۆ ناكرێت، چونكە زۆربەی حوكمەكانی شەریعەت لەئیجتیهادەوە سەرچاوەیان گرتوە) (38)، واتە لەدەرەوەی ڕوكەشی دەق. 

(الزركشی)ش كەشوێنكەوتەیەكی دیاری شافعییە، وەك زۆربەی پیاوانی ئایینی سوننی تەقلیدی ئەو سەردەمە دەگێڕێتەوە كەئەگەر لەشتێكدا ڕوكەشییەكان ڕایەكیان هەبوە ئەوا بەهەند وەرناگیرێ و حسابیان بۆناكرێت (39)، بگرە لەهەمان ئەو بەرهەمەیدا لەژێر ناوی (ئایا حساب بۆ ڕەئی ڕوكەشییەكان دەكرێت لەمەسەلەی كۆدەنگیدا؟) وتەی چەندین زانای شەرعناسی هەرچوار مەزهەب دێنێتەوە لەبارەی ئەوەی كەڕای ئەمانە لەو بارەوە حسابی بۆ ناكرێت (40)، ئەمەش ڕاستییەكە لەچەندین سەرچاوەی تردا باسكراوە، ئیبن حەزم كە لەئەنجامی هەڵوێستی توندی بەرامبەر بەقوتابخانەی تەقلیدی شەریعەت لەو كاتەدا، كەلوتكەی گەشەو فراوانبونی ئەو مەزهەبانە بوە‌ كەنوێنەرایەتییان كردوە لەو كاتەدا زۆربەی بەرهەمەكانی سوتێنراون لەزۆر شوێنیش قەدەغەكراوە كتێبەكانی كۆپی بكرێن یان بخوێنرێنەوە، لەیەكێك لەو كتێبانەی كەتوانیویەتی لەو ململانێ توندە وەك چەند بەرهەمێكی تری دەربچێت كتێبی (الاحكام)ە، لەناو ئەو بەرهەمەدا ئیبن حەزم دەڵێت لەهەمو سەردەمەكان لەناو ئومەتی ئیسلامیدا ناكۆكی هەبوەو هەردەمێنێ، ئەم بنەمایە هیچ بەڵگەیەكی لەسەر نییە لەهیچ دەقێكی پیرۆزدا، بۆیە كارپێكردنی حەرامەو دوركەوتنەوەیە لەشەریعەتی خوا، (ئەگەر بەڵگەش ئەوەبێت كە بەكۆی دەنگ ئەبوبەكر كراوە بەخەلیفە، ئەمەش بەبیانوی ئەوەی كەمادام پێغەمبەر بەرلەوەی بمرێت ئەبوبەكری كردوە بەئیمامی نوێژ كەواتە لەڕێگای پێوانەوە ئەم كارەكراوەو عومەریش بە ئەنسارەكانی وتوە بەئیمامەتی ئەو كەسە ڕازیبن كەپێغەمبەر ڕازی بو ببێتە ئیمامی نوێژتان، ئەمە قسەیەكی پوچی بێ بنەمایە، چونكە پێغەمبەر لەجەنگی تەبوك عەلی كردە ئیمامی مەدینە) (41)، مەبەستی ئیبن حەزم ئەوەیە ئەگەر بڕیاربێت كۆدەنگی یان پێوانە بكرێتە بەڵگە بۆ خەلافەتی ئەبوبەكر، ئەوا بۆ عەلی ڕاستترە، چونكە لەدواین جەنگدا كەپێغەمبەر مەدینەی جێهێشتوە، عەلی لەشوێنی خۆی داناوە لەكاتێكدا هەمو جەنگێك ئەگەری نەگەڕانەوەی لەگەڵ خۆی هەڵگرتوە، سەرباری ئەوەی جەنگ خۆی ڕوداوێكی سیاسییەو جێگرتنەوەی سەرۆكیش بەهەمان شێوە ڕوداوێكی سیاسییە، لەكاتێكدا جێگرتنەوەی نوێژ ڕوداوێكی ئایینییەو پەرستنەو چ پەیوەندییەكی بەسیاسەتەوە نییە.

ئیبن حەزم بەشێوەیەكی دورو درێژ لەم كتێبەو كتێبی (مراتب الاجماع)دا هەوڵی زۆر دەدا بەپێی میتۆدی ڕوكەشی خۆی لەمامەڵكردنی لەگەڵ دەقە ئایینییەكانی پرسە شەرعییەكاندا ئەم بنەمایە ڕەتبكاتەوە وەك سەرچاوەیەكی شەرعی (42).

ئەو میتۆدەش كە لەو كارەی بەكاریدەهێنا پابەندبونی بەهێزو بێ ڕتوش بو بەڕوكەشی دەقە ئایینییە پیرۆزەكان، لای ئەو مانایەك بونی نییە لەپشت دەقەكانەوە ئەوەی هەیە ڕون و ئاشكرایەو لەڕوكەشی وتراوی ئەو دەقانەدا هاتوە، ئەوەی بەلای ئێمەوە گرنگە ئەوەیە كەبڵێین كۆدەنگی وەك چۆن بەڵگەی ئایینی دیاری لەسەر نییە هاوكات كۆدەنگیشی لەسەر نییە لەناو قوتابخانەی سوننیدا، ئەوە جگە لەوەی كەشیعەو موعتەزیلەو چەندین كەسایەتی ناسراوی ناو مێژوی ئیسلامی دژی ئەم بنەمایەبون، لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە ئیبن حەزم كاتێك دەیەوێت بیسەلمێنێ كەكۆدەنگی بنەمایەكی ئایینی نییە یەكسەر دێتەسەر باسی ئیمامەتی ئەبوبەكر، وەك ئەوەی بڵێ ئەم یاسایە تەنها بۆ شەرعییەتدان بە دەسەڵاتی ئەبوبەكر دروستكراوە، كاتێكیش ئێمە لەم نوسینەدا دەڵێین كۆدەنگی هیچ دەقێكی لەسەر نییە، ئەوە مەبەستمان بەدەق دەقی قورئانە، هەروەك لەكەلتوری ئسوڵی فیقهدا هاتوە بەڵگە ئەو دەقە ئایینییەیە كەهیچ گومانی تەفسیرێكی پێویست نییە، ماناكەشی ئەوەندە ڕون و ئاشكرایە كەبۆچونی جیاواز هەڵناگرێت (43).

بۆیە ئەو ئایەت و فەرمودانەی كە لەشافعییەوە هەوڵدراوە بكرێنە بەڵگە بۆ سەلماندنی ئەم بنەمایە نەك گومانی خوێندنەوەی جیاواز هەڵدەگرن و زانایانی شیعەو چەندین شەرعناسی تری سوننە ڕەتیانكردۆتەوە، بەڵكو هەر لەبنەمادا زیاد لەمانایەكیان هەڵگرتوە، لەچوارچێوەی هەوڵی بەردەوامی مەزهەبە فیقهییەكان بۆ شەرعییەتدان بەهەڵسوكەوتی ئەسحابەكان و شاردنەوەی ململانێكانیان و بەخشینی مانایەكی ئایینی بەسلوكێكی نائایینی سەرەنجام توانیان بەم كەلتورەی لەدوای خۆیانەوە دروستیانكرد مانایەكی ئایینیی و بەرگێكی ئایینی بپۆشن بەو ڕوداوانەی كەهەر لەسەرەتاوە دوربون لەگەڵ بنەما ئایینییەكانی سەردەمی پێغەمبەر، بگرە ناكۆكیش بون بەو تەبایی و برایەتییەی لەچەندین بۆنەدا قورئان داوایكردبو‌ لەناو بڕواداراندا بێتەدی، لەبەرامبەردا دەسەڵاتی خەلافەتی ئیسلامی كەشەرعییەتی لەو مەزهەبانەوە سەرچاوەی گرتبو، بو بە بەرگریكاری ئەو مەزهەبانە، هەرچەندە لەو مێژوەدا لەهەر سەردەمێكدا كەسانێك هەبون كەبەرامبەر لایەنگرانی ئەو مەزهەبانە وەستاونەتەوەو لەدەرەوەی ئەمان لەبارەی پرسە ئایینیی دنیاییەكاندا فەتواو بۆچونی خۆیان هەبوە بەزمانی ئەم كەلتورە كەسانێك هەبون ئیجتیهادی تایبەتیان هەبوەو زۆر جار دژی مەزهەبییەتیش بون، بەڵام نە‌توانیویانە هەژمونی مەزهەبەكان كەم بكەنەوە نەتوانیویشانە دەسەڵاتی سیاسی بێننە سەنگەری خۆیان، بۆیە كاریگەری ئەمانە تەنها لەئاستێكی نوخبەیی بچوكدا ماوەتەوە، ئەمە جگە لەوەی كەئەمانە بەگشتی هیچكات بەئەندازەی ئیبن حەزم ئەو لایەنگرە كەمانەی كە هەیبوە ناكۆك نەبون بەو بنەما سەرەكییانەی كەخودی مەزهەبەكانی لەسەر بیناكراوە.

واتە گرفتی ئەمانە لەوەدابوە كەموسڵمان مەحكوم كرابون تەنها یەكێك لەوچوار مەزهەبە هەڵبژێرن، یەكێك لەو بەرهەمانەی لەكەلتوری ئیسلامیدا تەرخانكراوە بۆ ڕەخنەگرتن لە داخرانی دەرگای ئیجتیهادو ناچاركردنی موسڵمانان بەلاسایكردنەوەی یەكێك لەو مەزهەبانە، كتێبی (القول المفید فی ادلة الاجتهاد و التقلید)ی (شەوكانی)یە، كە لەكۆی ئەم بەرهەمەدا ناوبراو تەنها ڕەخنەیەك كەهەیەتی بەچەندین شێوە دوبارەی دەكاتەوە بریتییە لەوەی كەچۆن دەبێت موسڵمانان ناچار بكرێن تەنها پابەندبن بەو چوار مەزهەبەوە، بەڵكو دەبێت لەهەمان چوارچێوەو بەپێی هەمان ئەو سیستمەی دانەرانی ئەم مەزهەبانە دایانناوە ڕێگە بكرێتەوە بۆ دروستبونی مەزهەبی تریش، لەلایەكی تریشەوە ئەم مەزهەبانە سەرباری ئەوەی لەكۆی هێڵە گشتییە سیاسییەكاندا كۆك و تەبابون (جگە لەمەزهەبی حەنەفی كەئەمە پێویستی بەنوسین و لێكۆڵینەوەی تایبەتە) هەرهەمویان توند وەستابونەوە بەرامبەر قوتابخانەی شیعی، بەڵام لەناو خۆیاندا زۆرجار لەلایەن چەندین لایەنگریانەوە پەلاماری یەكتری دراوەو هەر گروپە هەوڵیداوە گومان بخاتە سەر ئەویترو خۆی بەنوێنەری ڕاستەقینەی ئایین بخاتەڕو، نابێت ئەوەشمان بیربچێت كەدەسەڵاتی سیاسی خەلافەت ڕۆڵی سەرەكی بینیوە لەبڵاوبونەوەو مانەوەی ئەم مەزهەبانە، هەر دەسەڵاتەو لەسنوری قەڵەمڕەوی خۆیدا مەزهەبێكی كردوە بەسەرچاوەی شەرعی و هاوڵاتیانی ناچاركردوە بەپابەندبون پێی هەتا سەرەنجام لەسەردەمی دەسەڵاتی خەلافەتی عەباسیدا هەر چوار مەزهەبەكە وەك یەك كرانە مەزهەبی ڕەسمی دەوڵەت و ‌قەدەغەكرا كەخەڵكی لەكاروباری ڕۆژانەیان لەو چوار مەزهەبە دەربچن (44).

جگە لەودیوەی كەخستمانەڕو ڕەنگە هۆكارێكی تری ئەمە ئەوە بێت كەئەم مەزهەبانە (دیسان جگە لەمەزهەبی حەنەفی) كۆكن لەسەر ئەوەی كەخەلیفە ئەگەر خراپەكاریش بێت مادام موسڵمانە دەبێت گوێڕایەڵی بكرێت و ڕوبەڕو بونەوەو لەفەرمان دەرچونی حەرامە. 

زانایانی شەریعەتی ئیسلامی هەر لەكۆنەوە دەیان فەرمودەیان گێڕاوەتەوە لەم بارەیەوە، لەو ڕێگەیەشەوە بەردەوام ویستویانە لەڕێگەی زمانی ئایینیەوە بابەتێكی سیاسی گرنگ بخەنەڕو، ئەویش ئایا ئەگەر خەلیفە ستەمكار بو موسڵمانان بۆیان هەیە ناڕەزایەتی بكەن و لەقسەی دەربچن؟ ئیمامی نەوەوی كەزۆرجار بەشافعی دوەم لەكەلتوری فیقهیدا ناسێنراوە لەم بارەیەوە وتویەتی (زۆربەی زانایانی شەریعەتی فەرمودە وتویانە كە خەلیفە لانابرێت بەخراپەكاری یان ئەگەر ستەمكاربێت یان بەپەكخستنی مافی خەڵك، بەم هۆیانەوە لەكارناخرێت، بەڵكو تەنها دەبێت ئامۆژگاری بكرێت) (45)، بگرە ژمارەیەك لەو شەرعناسانەی لەسایەی دەسەڵاتی خەلافەتی ئیسلامی سوننییەوە پێگەیشتون پێیان وابوە كە (گوێڕایەڵیكردنی دەسەڵاتدارانی موسڵمانان، خۆشی و شادی دنیایی تیایە) (46)، ئەمەش دیسان بەشێكە لەدروستكردنی شەرعییەت بۆ دەسەڵاتێك‌ بەدەوری خەلیفەو دەسەڵاتەكەیدا، (ئیبن تەیمیە) لەسیاقی موناقەشەكردنی ئەم بنەما گرنگەی قوتابخانەی سوننی هەوڵی بۆ سەلماندنی ملهوڕو خراپەكاربێت بەرامبەر بەكۆمەڵ و ‌دروستكردنی هالەیەكی موقەدەسە، دوای ئەوەی ڕیزێك دەقی ئایینی دەهێنێتەوە دەڵێت (بەكۆی دەنگ حەرامە موسڵمانان لەدەسەڵاتی خەلیفەی موسڵمانان هەڵبگەڕێنەوە، باستەمكارو فاسقیش بێت) (47).

ئەم بیروباوەڕەی شەرعناسە ‌سوننییەكان پەیوەندییەكی بەهێزی بەو هەڵگەڕانەوە هەیە كەموسڵمانان لەعوسمانی كوڕی عەفان كردیان، پاش ئەوەی تاوانباركرا بەوەی خراپەكاری كردوە هەروەك لەبەشی یەكەمی ئەم باسەماندا گێڕامانەوە، لەلایەكی تریشەوە گومان دروستكردنە لەشەرعییەتی بزوتنەوەكەی حەسەن و حسێن كەهاتنە كەربەلا بەمەبەستی دەربڕینی ناڕەزایی دژی یەزیدی كوڕی موعاویە كەخەلیفەی ئەو سەردەمە بوە، بەپێچەوانەی ڕەوتی سوننەی تەقلیدی شیعەو خەواریجی موعتەزیلەو زۆرینەی ئەو ڕەوتانەی لەمێژوی ئیسلامیدا لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە چەوسێنراونەتەوە، یان بەمۆدێلێكی دەسەڵات ڕازی نەبون، هەر لەهەمان ئەو چوارچێوە ئایینییەوە بەپشتبەستن بەهەمان كەلتوری ئایینی ویستویانە مانای سیاسی جیاواز بەسوننەی تەقلیدی بەرهەم بێنن، ئەمانە پێیان وابوە ئایین ڕێگری ناكات لەبەرەنگاری ستەمكاری، بەڵكو لەچەندین بۆنەدا دەقە ‌ئایینییەكان هانی خەڵكی دەدەن بۆ بەرەنگاربونەوەو چەوساندنەوەی مرۆڤەكان، بۆ نمونە خەواریجەكان كەیەكەمین گروپی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی ڕێكخراون لەمێژوی ئیسلامیدا، بەپشتبەستن بەئایەتی (وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ) (المائدة:44). بونە ‌ڕادیكاڵترین بزوتنەوەی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، لەكاتێكدا ئەم تێگەشتنە بەرهەمی ئەو هەڵوێستە ‌سیاسییە بوە كەئەم گروپە ‌هەیانبوە ‌لەدەسەڵاتی هەڵوێستەكانی عوسمانی كوڕی عەفان و عەلی كوڕی ئەبی تاڵب و هەوڵەكانی ڕێككەوتنی نێوان ئەم دو بەرەیە، كە لەكەلتوری ئیسلامیدا بە (قضیە‌ التحكیم) ناسراوە.

سەرچاوەکان:

1-    الورقات في اصول الفقه، امام الحرمين، ص173.
2-    (جمع الجوامع، تاج الدين السبكي ، ج2، ص 379).
3-    (مقدمة ابن خلدون، ج1 ص 162).
4-    (مناقب الشافعي ص 57).
5-    (شذرات الذهب ج2/ص10).
6-    (الرسالة - (ج 1 / ص 39).
7-    (أصول السرخسي - (ج 1 / ص 279)
8-    (المحصول - (ج 1 / ص 40).
9-    (المستصفى  - (ج 1 / ص 9).

10-  (قواعد الأحكام في مصالح الأنام - (ج 1 / ص 12).
11-  (كشف الأسرار - (ج 1 / ص 46).
12-  إعلام الموقعين عن رب العالمين - (ج 4 / ص 438).
13-  شرح التلويح على التوضيح - (ج 1 / ص 32).
14-  البحر المحيط  - (ج 1 / ص 33).
15-  التقرير والتحبير  - (ج 1 / ص 20).
16-  شرح الكوكب المنير  - (ج 1 / ص 9).
17-  (غمز عيون البصائر في شرح الأشباه والنظائر  - (ج 1 / ص 22).

18-  ( قواطع الأدلة في الأصول ج1/ص28) يان (حاشية العطار على شرح الجلال المحلي على جمع الجوامع - (ج 1 / ص 107)) يان (اللمع في أصول الفقه ج1/ص103) يان (المسودة ج1/ص167) يان(إرشاد الفحول ج1/ص456) يان (المعونة في الجدل ج1/ص26) هەمان سەرچاوەی پێشو
19-  من اسلام القران الى اسلام الحديث، جورج طرابيشي، (ص 183).
20-  بۆ نمونه‌ دەكرێت سه‌یری یه‌كێك له‌و سه‌رچاوانه‌ بكرێت: (الورقات ج1/ص24 ، المعونة في الجدل ج1/ص33 ، الأحكام للآمدي- (ج1/ص195، اللمع-(ج1/ص245، هەمان سەرچاوەی پێشو
21-  (رسالة جامعة في أصول الفقه) - (ج 1 / ص 101).
22-  (اصول السرخسي ـ محمد بن أحمد السرخسي) - (ج 1 / ص 296).
23-  (البحر المحيط في أصول الفقه - (ج 3 / ص 491).
24-  (الأحكام للآمدي - (ج 1 / ص 237).
25-  الأحكام للآمدي ج1 ص 264).
26-  (إرشاد الفحول ج1/ص161).
27-  (التبصرة ج1/ص363).
28-  ( المنخول - (ج 1 / ص 340).
29-  ( المستصفى  - (ج 2 / ص 216).
30-  ( كشف الأسرار - (ج 6 / ص 159).
31-  شرح التلويح على التوضيح - (ج 3 / ص 64).
32-  (إثبات صفة العلو ج1/ص124).

33-  بۆنمونه‌ بروانه‌ (ته‌فسیری ابن كثیر، یان ته‌فسیری ئالوسی یان هه‌ر ته‌فسیرێكی تری كه‌له‌پوری ئیسلامی).
34-  (أحكام القرآن لمحمد بن إدريس بن العباس الشافعي ج١: ص٣٩).
35-  بڕوانە (المنخول للغزالي ج٢: ص٣٠٦).
36-  (الأحكام التي خالف فيه الظاهرية الأئمة الأربعة في الحدود..دراسة مقارنة-(ج12/ص1).
37-  (سير أعلام النبلای:18/186).

38-  ارشاد الفحول إلى تحقيق الحق من علم الأصول - (ج 2 / ص 479). له‌ئێستادا هه‌مو نوسینه‌كانی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ فیقهیه‌ی ئیسلام، له‌ سایتی (www.alshawkany.net) دەست دەکەوێت.
39-  البحر المحيط في أصول الفقه - (ج 2 / ص 175).
40-  البحر المحيط في أصول الفقه - (ج 3 / ص 518).
41-  الأحكام لابن حزم - (ج 7 / ص 982).

42-  ئیبن حه‌زم و میتۆده‌كه‌ی له‌ كه‌لتوری ئیسلامیدا زۆرترین لێكۆڵینه‌وه‌و به‌دواداچونی بۆ كراوه‌ له‌لایه‌ن لێكۆڵیارانه‌وە بایه‌خ به‌م كه‌لتوره‌ ده‌ده‌ن، زۆرترین ڕاو بۆچونی جیاوازیشی له‌سه‌ره‌، هه‌یه‌ به‌نوێنه‌ری ئه‌قڵانیيه‌تی ڕەخنەیی ناوزه‌دی ده‌كات وه‌كو الجابری (بۆ نمونه‌ بڕوانه‌ تكوین العقل العربی)، هه‌شه‌ به‌لوتكه‌ی ناعه‌قڵانيیه‌تی توندڕەوی بۆ ده‌قی ئاینی ناوزه‌دی ده‌كات وه‌كو جۆرج ته‌رابیشی (بۆ نمونه‌ بڕوانه‌ – من اسلام القرأن الی اسلام الحدیث). من بۆخۆم پێم وایه‌ كه‌ بۆچونه‌كانی جابری تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر مه‌حكومه‌ به‌و پۆلێنكاریيه‌ی كه‌ئه‌و له‌ناوه‌خنی لێكۆڵینه‌وه‌كانیدا كردویه‌تی بۆ كه‌لتوری ئیسلامی ڕۆژهه‌ڵاتی نائه‌قڵانی عیرفانی، له‌گه‌ڵ كه‌لتوری ئیسلامی ڕۆژئاوایی ئه‌قڵێنیی بیانی، به‌وپێیه‌ش كه‌ ئیبن حه‌زم ئه‌نده‌لوسيیه‌و نوێنه‌رایه‌تی جوگرافیای دوه‌م ده‌كات ئه‌و وه‌كو ڕابەرێك و به‌رگریكارێكی سه‌رسه‌ختی ئه‌قڵانیيه‌ت ده‌یناسێنێ. كه‌ له‌ڕاستیدا هه‌روه‌كو ته‌ڕابیشی جه‌ختی ده‌كاته‌وه‌ سه‌ر ئیبن حه‌زم ڕاست به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك دژی ئه‌قڵه‌ كه‌پێی وایه‌ ته‌نها ده‌قی ئاینی له‌هه‌موو شتێكدا توانای یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی هه‌یه‌. لێره‌وه‌ دژایه‌تی ئه‌و بۆ كۆده‌نگیش ته‌نها له‌و گۆشه‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌قی ئاینیدا نه‌هاتوه‌. بۆشاره‌زابونی زیاتر به‌ قوتابخانه‌ی ڕوكه‌شی، خوێنه‌ر ده‌توانێ سه‌یری سایتی (www. aldahereyah. net) بكات، كه‌سایتی پاشماوه‌و شوێنكه‌وتوانی ئه‌م قوتابخانه‌یه‌و پڕه‌ له‌ئه‌ده‌بیاته‌كه‌یان. المحصول في علم أصول الفقه للرازي - (ج 3 / ص 140).
43-  تاريخ الخلفاء (ص424).
44-  شرح النووي على مسلم - (ج 12 / ص 229).
45-  شرح الأربعين النووية - (ج 1 / ص 83).
46-  الحسبة ابن تيمية - (ج 1 / ص 152).

 

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی یەكەم

بەشێك لەململانێ سیاسیەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی دووەم

بەشێك لەململانێ سیاسییەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی سێیەم

بەشێك لەململانێ سیاسییەكانی ناو ئەسحابەكان - بەشی چوارەم

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.