سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

مەرگ لە دیدگای فەیلەسوف و ئایینناسی بەناوبانگ دكتۆر داریوش شایگانەوە

08/04/2018


سازدانی: بەهمەن فەرمان ئارا
وەرگێڕانی: موسعەب ئەدهەم


دكتۆر داریوش شایگان تەمەن (83) ساڵ فەیلەسوفی دیاردەناس، نوسەرو وەرگێڕ لە بواری عیرفان و ئایینە ڕۆژهەڵاتییەكان، تیۆرداڕێژەری كۆمەڵایەتی، بیرمەند، هونەرناس و ڕەخنەگری هونەر، هیندناس، لەناودارترین ڕوخسارە درەوشاوەكانی ئەندێشەی هاوچەرخە، كەنەك تەنها لەئێران، بەڵكو لەپێگەی نێودەوڵەتیشدا جوان درەوشاوەتەوەو ڕەنگە تەنها كەسێك بێت لەئێراندا نیشانەی (شوالیە) لەگرنگترین خەڵاتە فەرهەنگی و ئەدەبییەكانە، دو جار پێی بەخشرابێت، لەساڵی (2009)ش خەڵاتی گفتوگۆی جیهانی لەلایەن (دانیمارك)ەوە بەهاوبەشی بەئەو و سەرۆكی پێشوی ئێران (محەمەد خاتەمی) دراوە.

شایگان خاوەنی چەندین وتارە بەزمانەكانی فەڕەنسی و فارسی و كتێبە زۆرەكانی لەهەردو زماندا، كە بەزمانەكانی تریش بڵاوكراونەتەوە، لەڕیزی پڕخوێنەرترین كتێبەكانن لەبواری هونەرو ئەدەبیات و مەعریفەتناسی و ڕەخنەو تەفسیر، دوجاریش خەڵاتی ئەدەبی فەڕەنسی وەرگرتوە، لەكتێبەكانی (ئاینەكان و قوتابخانە فەلسەفییەكانی هیند، ئاسیا لەبەرامبەر ڕۆژئاوادا، بتە زەینییەكان و یادەوەری ئەزەلی و… هتد)، ئەمەی دەیخوێنیتەوە دەقی گفتوگۆیەكە لەگەڵ ئەم فەیلەسوفە ناودارە، كرۆكی باسەكەش بابەتی (مەرگ)ە.

جەنابی شایگان، ئێوە چ ڕوانین و نیگایەكتان لەمەڕ مەرگ هەیە، بیركردنەوە لە مەرگ، چەندە لەگەڵ دودڵی، ترس و دڵەڕاوكێدایە؟

داریوش شایگان: مەرگ بەشێكە لەژیان و مەرگ و ژیان هاوتای یەكترن و هەر ساتێ مرۆڤ پێی خستە ناو ژیانەوە، مەرگی دەستپێدەكات، لەڕاستیدا هەر ڕۆژێك كەزیندوین، ڕۆژێكمان لەمەرگ دزیوە، ساتی گەنجی و لاوی، هەرگیز بیر لەمەرگ ناكەیتەوە، وا بیر دەكەیتەوە تا هەتایە بونت هەیە، كەپێیەكانت دەخەیتە ناو تەمەنی پیرییەوە، دەركی مەرگ دەكەیت و لێی تێدەگەیت، من بەم نزیكانە دەبمە هەشتا ساڵ، تەمەنی بەسودم كردوە، لەهەفتا بەرەو سەرەوە دەزانی بەرەو ڕوی مەرگ دەڕۆی، ئەمەیە كەمەرگ بۆ من ئێستا ڕزگاری و ڕەهاییە، پەروەندەكەت دەپێچرێتەوەو تەواو!

ئەگەر دەكرێت هێندە بەم ساناییە لەگەڵ مەرگدا بێنەوە، كەواتە بۆچی نەمری بۆ مرۆڤەكان گرنگ بوەو ئەفسانەیان بۆ دروستكردوە؟ گرنگی نەمری لەچیدایە؟

داریوش شایگان: مەرگ بۆ مرۆڤی ئەمڕۆ و مۆدێرنە، وەك مەتەڵێكە، چونكە لەمەڕ ئەوەی لەگەڵیدا دێت، بێ ئاگایە، بەڵام دەتوانرێ‌ هەمو ئەم نیگەرانییانە بخەینە كەنارەوەو (خیام)یانە بژین و كات بەغەنیمەت بزانین و بژمێرین، من زۆر باوەڕم بەڕوانینێكی لەم جۆرە هەیەو (خیام)یم، دەتوانرێ‌ وەك (خەیام) و (ڕەواقی)یەكان لەگەڵ مەرگدا زۆر بەئاسانی بێینە كەنارەوە، هەڵبەتە ئەوانەی ئەهلی عیرفانن، باوەڕیان وایە ئەگەر بەپلەی "فنا فی اللە"و "بقا باللە" بگەن، نەمرو جاویدان بون، بەڵام من نەعاریفم و نەگەیشتومەتە ئاستی (مەولانا)، یان بەوتەی هیندییەكان دەتوانن بەقۆناغێك بگەن كەمردون و "زیندویەكی ئازادن"، لەحیكمەتی سەرزەمینی ڕۆژهەڵاتداو كەمێكیش لەڕۆژئاوادا، ڕیگەگەلێك بۆ نەمربون و جاویدانی لەڕێگەی ڕیازەتەوە بونیان هەیە، یۆگیی ڕاستەقینە "زیندویەكی ئازاد"ە، مردو و زیندوە، نەمری، واتە ئەمە.

هەر لەبەر ئەمەیە لەعیرفانی ئیسلامیدا بەمەرگ دەڵێن، قیامەتی ناوەڕاست و نێوەند، واتە قیامەتێك كە لەژیاندا ئەزمونی دەكەن، پاش ئەو ئەزمونە هەم مردون و هەم زیندو، ئەمە ئایدیاو ئامانجی مەزنی عیرفانی سەرزەمینی ڕۆژهەڵاتە، بەڵام لەنێوان من و هیندییەكدا كە لەجیهانە ئەفسانییەكەیدا ژیان بەسەر دەبات، جیاوازی هەیە، ملیارێك هیندی لەئەفسانەدا دەژین نەك لەواقیعیەتدا! بۆ هیندییەك، ڕەنجبردن و هەبونی ئازار، پیرۆزە، چونكە هەرچی زیاتر ڕەنج و ئازار بكێشی و هەژاری فشارت بۆ بهێنێت، ئەوانە دەبێتە هۆی ئەوەی "كارما" ببێتە ئاو، نەمێنێت و ڕێگری لێ بكرێت و ژیانی دواتری باشترت هەبێت.

جێگەی سەرسوڕمانە لەهینددا، لەئوتێلێكی بەناوبانگی وەك (تاج محەل) كەدێیتە دەرەوە، دەبینی گەداو هەژارەكان لەوێ‌ دانیشتون و هیچ هەستێكی كینەو ڕق و توڕەبونێكیان بەرامبەر بەتۆ نییە، زۆر جێگەی سەرسوڕمانە، دەبو كینەیان هەبوایە، بەڵام نیانەو لەهەژارییان ڕازین، ئەمە لەبیروباوەڕی تایبەتیان بەرامبەر بەژیان و مەرگەوە سەرچاوەی گرتوە.

ئایا ئەمە حەزێكی سروشتی نییە لەمرۆڤدا كەئامێری كات بۆ دواوە بگەڕێتەوە و مرۆڤ بۆ لاوی بگەڕێنێتەوە؟ تاجارێكی تر ئەو پیشەو بەرنامەو ڕێگەیەی خۆی دەیەوێت، ئاگایانەتر، هەڵبژێرێت؟

داریوش شایگان: گەڕانەوە بۆ قۆناغ و سەردەمی لاوی كەهێشتا نازانی دەتەوێ‌ ببیتە چ شتێك؟ هەرگیز! نامەوێ‌ لاو ببمەوە، لەم تەمەنەدا ئاسۆكان بۆ من كراوەن، بەڵام لەلاویدا لەبنەڕەتدا ئاسۆیەك بونی نییە، لەگێژاوێكدا ژیان بەسەر دەبەی كە نازانی چیت لێ دێت و بەكوێ‌ دەگەیت، بەتایبەت ئەو كاتەی بەتەمەنی ئێمە بگەن، دەڵێی جارێك سیناریۆكەت خوێندوەتەوە، دەزانی كۆتاییەكەی چییە،  دوبارەبونەوەی دوەمجاری دیمەنەكان، تاقەت و حەوسەڵەی دەوێت، ئەوەی كەلاوی بگەڕێتەوەو وانە بخوێنم و ئاییندەم دەبێتە چی و… هتد، لەتەمەنی (55-56) ساڵیدا دڵەڕاوكێیەكان و دڕدۆنگییەكان و دەڕۆن و نامێنن، بۆچی دەبێت بۆ قۆناغی دڵەڕاوكێیەكان و دڕدۆنگییەكان بگەڕێمەوە؟

بابەتی مەرگ چ كاتێك بوە بەبابەت بۆ ئێوە؟

داریوش شایگان: لە تەمەنی (45-50) ساڵی بە خوێندنەوەی ئەدەبیاتی مۆدێرن، بیرم لەمەرگ دەكردەوەو مەرگم قبوڵ كرد، ئێوە لەئەدەبیاتی مۆدێرندا هەمیشە لەگەڵ بابەتی مەرگدا ڕوبەڕون، لەئەدەبیاتی عیرفانیدا ڕێڕەوی مەرگ پێشتر نەخشێنراوەو وێنا كراوە، ناونیشانێكتان دەدەنێ‌، لەكوێوە هاتون و بۆ كوێ‌ دەڕۆن، بەڵام لەدونیای نوێدا كەهەمو شتێك تیایدا دەبێتە بابەت و كێشەو جێگەی قسە لەسەركردن، دیارە مەرگیش دەبێتە بابەتێك.

ئەو كاتە لەسەر شانی خۆتانە كە بەسەر مەرگدا سەربكەون و قبوڵی بكەن، مەرگ دەبێتە بەشێك لەژیانتان، دەبێت وەسێتنامەیەك بۆ كەسانی دەوروبەر بنوسرێت و ئەگەر بەم جۆرە بێت، بابەتەكە بۆ مرۆڤ چارەسەر بكەن!

واتە حەز دەكەن مەرگیشتان وەك ژیانتان بەشكۆ بێت؟

داریوش شایگان: بەڵێ‌، مانای نییە بكەوینە سەر تەختی نەخۆشی و ناڕەحەتی بكێشین، چەندین ساڵ پێش ئێستا (سوهراب سپیهری)یم بینی لەسەر تەختی نەخۆشی لە لەندەن، حاڵی زۆر خراپ بو و دیار بو زۆر زو دەمرێت، بەڵام خۆی هەرگیز گومانی ئەوەی نەدەكرد كەدەمرێت! ئەمە بۆ من زۆر جێگەی سەرسوڕمان بو، مەرگی ڕەد دەكردەوە، نەخۆشییەكەی سەخت بو، بەڵام بە مەرگ ڕازی نەبو.

ئێستا ڕێگە بدەن بیر لەدۆخ و پێگەیەكی وردتر بكەینەوە، ئەگەر پێتان بڵێن سێ‌ مانگی تر كاتتان هەیەو پاش ئەو سێ‌ مانگە ژیانتان لەو كات و ساتەی پێتان ڕاگەیەنراوە، كۆتایی پێ دێت، ئێوە لەم سێ‌ مانگەداو بەدەستپێكردنی ساتەكانی نزیكبونەوە لەمەرگ، دەست بە چ هەڵبژاردنێك دەكەن؟

داریوش شایگان: بەرنامەی ژیانم هیچ گۆڕانكاری بەسەردا نایەت، ئارامش و ئارامیم ناگۆڕێت، هەر ڕۆژێك كە بەیانیان بێدار دەبمەوە، درێژە بە بەرنامەی ژیانم دەدەم، چونكە هەر ئێستا دەزانم ڕۆژێك ژیانم تەواو دەبێت، ئیدی كاتەكەی چ جیاوازییەكی هەیە؟ ئێمە دەبێت بەئاگابین كەئیگۆ، ئەو ئەژدیهایەی لەناخ و دەرونماندایە، هەمیشە خۆراكی دەوێت و دەبێت ڕۆژێك لەسەری بدەیت، تا ئارام ببێتەوە، منێك كە لەدەرونی مرۆڤدایە، بەسادەیی ئارام ناگرێت، بەڵام ئەو ڕۆژەی ئارامی گرت و ڕامت كرد، ئاسودە دەبیت، لەگەڵ هەمو شتێكدا دێیتەوە كەنارو لەگەڵ هەمو شتێكدا هەڵ دەكەی، ئارام و هێمن دەبیتەوە.
سەرچاوە: سایتی فارسی (صدانت)/هەفتەنامەی ئاژانس

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.