سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جیهادی هێرش و ئاڵۆزیی چەمكی قیتال لای فیقهزانە هاوچەرخەكان

23/06/2018


سەروەر پێنجوێنی

زۆربەی فەقیهە هاوچەرخەكانی ئەم سەردەمە، بەتایبەتی ئەوانەی ویستویانە ڕێگەیەكی میانڕەوی سەردەمییانە جیا بكەنەوەو نوێگەرییەك لەفیقهی ئیسلامیدا بكەن بە شێوەیەك بكرێت وەك یاسایەكی هاوچەرخ دابڕێژرێتەوەو لەگەڵ یاسا نوێیەكان (بۆ نمونە جەنگ)ـدا یەك بگرنەوە، وەكو (بوطی) و (زوحەیلی) و (خەللاف) و (قرضاوی) و زۆر كەسی تریش، لەوانە (عەدنان ئیبراهیم). ئەمانە، پێیان وایە جیهاد لە ئیسلامدا هەر بۆ بەرگرییە (دیفاع)، بەم شێوەیە تەنها باوەڕیان بەجیهادی بەرگری (جهاد الدفاع) هەیەو دەڵێن جیهادی هێرش "جهاد الطلب" لە بنەڕەتی ئیسلامدا نییە، بۆ بەڵگەداركردنی ئەمەش بەپلەی یەك بەڵگە بەو بیروڕایەی زۆرینە (جمهور)ی فیقهزانەكانی ئیسلام دەهێننەوە كەوتویانە (عیللە)ی (قیتال)ی (كافیر) بریتییە لە (موحاڕەبە) ئەمەش واتە پاساوی شەڕكردن لەگەڵ ناموسڵمانان ئەوەیە ئەوانەش شەڕكەر بن، لەبەرامبەر بیروڕایەی پێشەوا شافیعی و [ظاهیریەكان] كەپێی وا بوە (عیللە) كە (كوفر)ە، ئەمەش واتە پاساوی شەڕكردن لەگەڵ ناموسڵمانان هەر ئەوەیە كە ناموسڵمانن) و بەم پێیە ئەو فیقهزانە هاوچەرخانە لە ئەنجامگیریی خۆیاندا دەڵێن: كەواتە كۆمەڵێك لە نا موسڵمانان (كفار) كە شەڕیان دژی موسڵمانان نەكردبێت و نیازی شەڕیشیان نەبێت، موسڵمانانیش شەڕیان لەگەڵ ناكەن و ئەمە دەكەنە بەڵگەی ئەوەی كەجیهادی هێرش لەئیسلامدا نییەو جەنگەكانی ئیسلام هەر بەرگری بون، هەروەها بەهەندێك بەڵگەی دەقیش، لەقورئان و حەدیث، بەڵگەسازی دەكەن. كە لەم لێكۆڵینەوەیەدا هەردو بەڵگەسازییەكە (بەڵگە لە باسوخواسی فیقهیی (عیللەی قیتال) و بەڵگەی دەق) دەخەینەڕو و مشتومڕیشیان لەسەر دەكەین.

هەندێكیش لەفەقیهە هاوچەرخەكان، بەڕواڵەت جیهادی تەڵەب و دابەشكردنی (جیهادی دەفع/تەڵەب) ڕەتدەكاتەوە، چونكە دەزانێت ئەمە شێوەی هێزێكی داگیركەرو هێرشبەر دەداتە ئیسلام و ئەم وێنەو كەسێتییەش لەجیهانی هاوچەرخدا بێزراوەو وەكو فەقیهە هاوچەرخەكانی تریش بەڵگە بۆ ئەوە دەهێنێتەوە كە لەئیسلامدا شەڕ هەر لەگەڵ شەڕكەر دەكرێت و مشتومڕی كەلەپورە فیقهییەكە دەكات، بەڵام بەشێوەیەكی ترو لەژێر ناونیشانی ترو بەپاساوی تر دەگەڕێتەوە بۆ جیهادی هێرش و دانی پێدا دەنێت، دوای پێناسەكردنەوەی و گۆڕینی ناو و ناونیشانەكەی! وەكو بەتایبەتی قەرەزاوی.

لێرەدا بەپێویستی نازانم جارێكی تر پێناسەی فیقهیی دورودرێژی هەردو (جیهادی دەفع) و جیهادی تەڵەب بۆ خوێنەر دوبارە بكەمەوە، چونكە پێشتر ئەم باسەم بەلێكۆڵینەوەو باسوخواسی تا ڕادەیەك تێروتەسەل ڕون كردوەتەوە، وەكو لێكۆڵینەوەیەكم بەناونیشانی (جیهادو غەزو لەئیسلامدا: عەقڵییەتی پشتی جەنگە پیرۆزەكانی ئیسلام، یان هەڵمەتی داگیركاری ‹فتوحاتی ئیسلامی چمكێك لەئەدەبیاتی ئیسلامیی <جیهاد> <غەزو>)، كە لەوێدا پێناسەی وردی هەردوكیانم خستوەتەڕو و ڕونم كردوەتەوە كەجیهادی بەرگری كۆدەنگی (إجماع)ی ڕەهای هەمو فیقهزانەكانی ئیسلامی لەسەرەو جیهادی هێرش و جیهادی تەڵەبیش كە ئێستا هەندێك فیقهزانی نوێ دەیەوێت نكوڵی لێ بكات لەڕابردودا كۆدەنگییەكی لەسەر بوە كەئەركێكی ئیسلامییە لە بابەتی (فەڕزی كیفایەت) و تەنها ژمارەیەكی كەم لەفیقهزانەكانی ئیسلام هاوڕای كۆدەنگییەكە نەبون و وتویانە (فەڕز) نییەو (سوننەت)ە، كەواتە كۆدەنگییەكی ڕەها هەبوە لەسەر ئەوە بەلای كەمەوە ئەم جۆرە جیهادە سوننەتێك و كارێكی حەز‌پێكراو (مستحب)ە لەئیسلامدا و (مندوب)ە واتە مرۆڤی موسڵمانی بۆ هاندراوەو (فەزیلەت)ێكی ئیسلامییە، لەدوتوێی مشتومڕەكانمدا لەگەڵ فیقهزانە هاوچەرخەكان بۆ ئەم پێناسەو باسوخواسانە دەگەڕێمەوە.

مشتومڕی بەڵگە فیقهییەكە

باسوخواسی (عیللە)ی (قیتال)ی (كافیر)

پرسیارەكە ئەمەیە: ئایا بەڕاستی ئەو بیروڕایەی (جمهور) كەئیبن تەیمییەش وەكو حەنبەلییەك پەسەندی كردوە، دەبێتە بەڵگە دژی جیهادی تەلەب؟ وەكو زوحەیلی و قەڕەزاوی و ئەوانی تر دەیانەوێت و لە پێشەكیدا باسمان كرد.

منیش لەڕابردودا ئەم ئاڵۆزی و گرفتەم هەبو و هەستم بەناكۆكی و پێچەوانەییەك دەكرد، پرسیارم لەخۆم دەكرد باشە لەكاتێكدا جیهادی تەلەب ئیجماعی لەسەرە لەناو فیقهزانەكانی ئیسلامدا كەخۆی بریتییە لەشەڕكردن لەگەڵ ئەو ناموسڵمانانەی كەشەڕیان بە موسڵمانان نەفرۆشتوە، ئەی چۆن هەر زۆرینەی ئەم فیقهزانانە دەڵێن شەڕ تەنها لەگەڵ ئەو ناموسڵمانانە دەكرێت كەشەڕكەرن؟ خۆ ئەم زۆرینەیە هەر بەشێكن لە ئەهلی ئەو ئیجماعە! ئەم زۆرینەیە هەمویان باوەڕیان بەجیهادی تەلەب هەیە ئیتر چۆن دەڵێن جیهاد لەگەڵ ئەوانە ناكرێت كە تەنها ناموسڵمانن و شەڕكەر نین؟! ئیتر لەوە بۆم دەركەوت كە ئەو بەڵگەسازییە دژی جیهادی تەلەب تەنها خراپ ‌حاڵی ‌بونێكە.

ئەم ئاڵۆزی و گرفتە، كە لە خراپ‌تێگەیشتن و ڕەنگە كشاندن و ماناكردنەوەو خراپ ‌بەكارهێنانەوە سەرچاوە دەگرێت و دوای تێگەیشتنی ورد لای خۆم ڕەوییەوە، ئەو بەڵگە سەرەكییەیە كەفەقیهە هاوچەرخەكانی وەكو (زوحەیلی) و (بوطی) و (قرضاوی) و (عەدنان ئیبراهیم) و ئەوانی تر پشتی پێ دەبەستن بۆ سەلماندنی ئەوەی جیهاد لەئیسلامدا تەنها جەنگێكی یاسایی بەرگریكارییەو هێرش و هەڵمەت نییە بۆ سەر نا موسڵمانان بۆ خستنەڕوی ئیسلام بۆیان بۆئەوەی یان موسڵمان ببن یان بەلای كەمەوە دەسەڵاتی ئیسلامی لەناوچەكە بچەسپێت و ئیتر جیهادی هێرش بەقسەی عەدنان ئیبراهیم زیادكراوی فەقیهە كۆنەكان بوە بۆ دەستەبەركردنی چوارچێوەیەكی فیقهی بۆ هەوڵی فراوانخوازیی دەوڵەتی خیلافەت.

بەم شێوەیە ڕونی دەكەینەوە كە ئەم فەقیهە هاوچەرخانە چۆن خراپ كەڵكیان لە ناكۆكییە فیقهییە كۆنەكەی "عیللەتی قیتال" وەرگرتوەو خراپیان لێكداوەتەوە، یان بەلای كەمەوە بیروڕای زۆرینەی فەقیهە كۆنەكانیان كشاندوەو زیاد لەواتاو توانای خۆیان لێ بار كردوە، لێرەدا هۆكارەكانی ئەم خراپ‌ تێگەیشتنە ڕون دەكەینەوەو لەلێكۆڵینەوەیەكی ئاییندەدا ڕاڤەی هەنگاو بەهەنگاوی پرۆسەی "قیتال" و جەنگی ئیسلامی، لەهەردو جۆرەكەی جیهاددا، دەخەینەڕو بەشێوەیەك واتاو بەرهەمی ناكۆكی فیقهی "عیللەتی قیتال" ڕون ببێتەوەو شوێنی بەرجەستەبون و جێبەجێبونی بیروڕای زۆرینە لەو بارەیەوە بەوردی دەربكەوێت و ئیتر ڕون بێت شەڕنەكردن لەگەڵ شەڕنەكەر بەپێی ڕێبازی زۆرینە چی دەگەیەنێت و چۆن ئەمە نابێتە دژی جیهادی تەلەب.

هۆكارەكانی دروستبونی ئاڵۆزییەكە

هۆكاری دروستبونی ئەم ئاڵۆزی و گرفتە چەند شتێكە:

* تێگەیشتن لە قتال و ماناكردنی بە جەنگ و لەشكركێشی، لەكاتێكدا قتال بەواتای بەشەڕهاتن و شەڕی دەستەویەخەیە، بریتییە لەئامبازبونی دو جەنگاوەر (یان بەلای كەمەوە جەنگاوەرێك و كەسێكی تر كەدەكرا جەنگاوەر بێت)، بەشێوەیەك كەهەر یەكەیان دەیەوێت ئەوی تر بكوژێت، چونكە جەنگی ئەو ڕۆژگارە هەموی وا بوە كەدو سەرباز ڕوبەڕوی یەكتر بونەتەوە، كە لەجەنگی نوێدا ڕوبەڕوبونەوەی لەم شێوەیە كەم بوەتەوەو ئیتر پێناسەی جەنگ و شەڕكردن زۆر گۆڕاوە، بەڵام هەندێك فیقهزانی هاوچەرخ ئەمە ڕەچاو ناكەن و قتال بەجەنگ و لەشكركێشی لێكدەدەنەوە، بەدەربڕینێكی تر جیاوازی هەیە لەنێوان:

1- قتال یان مُقاتَلە، واتە ‹شەڕكردنی نێوان دو جەنگاوەر (لەئیسلامدا دەكرێت بەهەڵمەتی یەك جەنگاوەری موسڵمان بۆسەر ناموسوڵمانێكی مەدەنییش بوترێت) كە بەرامبەری fightە.
2- مَعْرَكة، واتە ڕوبەڕونەوەی مەیدانیی دو سوپا، كە بەرامبەری battleە.
3- حَرْب، واتە ‹جەنگ، كەبریتییە لە بەشەڕهاتنی سەرتاسەریی دو هێزی گەورەو دو دەوڵەت، كەجەنگ بەرامبەر یەكتر ڕادەگەیەنن و سنوری وڵاتی یەكتر دەبەزێنن و لەشكركێشی بۆسەر یەكتر دەكەن، كەبەرامبەری warە، ئێستاش مرۆڤایەتی یاسای جیهانی نوێی هەیە بۆ ״جەنگ״ War. جا كاتێك فیقهزانە كۆنەكان باس لە عیللەی قیتال ی كافیر دەكەن مەبەستیان شەڕی دەستەویەخەی جەنگاوەرێكی موسڵمانە لەگەڵ كەسێكی ناموسڵمان و كاتێك زۆرینەی ئەو فیقهزانە كۆنانە ڕایان لەسەر ئەوە بوە ناموسڵمانی ناشەڕكەر شەڕی لەگەڵ ناكرێت، مەبەستیان ئەو ڕوبەڕوبونەوەو ئامبازبونەی جەنگاوەری موسڵمانە لەگەڵ ناموسوڵمانێكی لەو شێوەیە، بەڵام فیقهزانە تازەكان، دێن ئەم زاراوەی قیتالەی فیقهی ئیسلامی كۆن بەجەنگ ״حرب״ دادەنێنەوەو ڕاڤە دەكەن، وەكو ئەوەی فیقهە كۆنەكە قسەی لە ״حرب״ كردبێت و باسی لەشكركێشیی كردبێت. ئەم جۆرە ڕاڤەكردنە نوێیە، زیاتر فیقهزانی هاوچەرخ (وەهبە زوحەیلی) لە ״آثار الحرب في الفقه الإسلامي: دراسة فقهية مقارنة״ەكەیدا كەنامەی دۆكتۆرایەو لێكۆڵینەوەیەكی بەراوردكارییە چەسپاندویەتی، وەك خوێنەریش سەرنج دەداتە ناونیشانی لێكۆڵینەوەكەی لەسەر زاراوەی ״الحرب״ وەستاوە، هەر بۆیە هاتوە بەراوردی كردوە لەنێوان یاسای جەنگ ״قانون الحرب״ی نوێی جیهانی و نێوان یاسای ئیسلامی جەنگ و دەیەوێت یاسا ئیسلامییەكە لەگەڵ یاسا جیهانییە نوێیەكە بگونجێنێت، و بۆ ئەم مەبەستەش سود دەبینێت لە ناكۆكییەكەی نێوان زۆرینەی فیقهزانەكان و نێوان شافیعییەكان و ظاهیریەكان لەسەر عیللەتی قیتال، لە كاتێكدا ئەوان دەڵێن قیتال و باسی حرب و ڕاگەیاندنی جەنگ و لەشكركێشییان نەكردوە.

لێرەوە لە ئەنجامی ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە كە لە بەگەڕخستنی ناكۆكی ناوداری بواری عیللەتی قیتالدا ڕۆڵی بینیوە، قسەیەك دروست دەبێت كەكەس لەئیسلامدا نەیوتوە گوایە لەئیسلامدا لەشكركێشی بۆسەر وڵاتی تر نییە ئەگەر ئەو وڵاتە ئیسلامییە پێشوەختە جەنگی ڕانەگەیاندبێت دژی دەوڵەتی ئیسلامی، كەئەمە پێچەوانەی مێژوی هەڵمەتەكانی غزوات و فتوحاتی ئیسلامییە.

* سەرنج ‌نەدانی بەرهەمی ناكۆكییەكە ״ثمرە الخلاف״. ئەمەش دەبێتە هۆی تێگەیشتنی هەڵە لە ناكۆكییەكە.

* كشاندنی بێبنەمای ناكۆكییەكە، تا ئەو ڕادەیەی لە باسی قتال و قتل-ەوە ببێت بەناكۆكی لەسەر لەشكركێشی و جوڵاندنی سوپا و سەربكێشێت بۆ نكۆڵیكردن لەجۆرێكی جیهاد كە ئیجماعی لەسەرە لە ئیسلامدا هەیە.

* پەلەكردن لەئەنجامگیری، بەهۆی ئەوەی فیقهزانی هاوچەرخ ئامانجێكی هەیە كە بیسەلمێنێت ئیسلام یاسای جیهادی هێرشی دانەناوەو جیهاد لەئیسلامدا هەر جەنگێكی بەرگریكارانەی یاساییەو ئیسلام ئایینی ئاشتییە، بونی ئەم ئامانجە سەردەكێشێت بۆ پەلەكردن لەئەنجامگیری و گونجاندنی زۆركارانەی بەڵگەو دەقەكان لەگەڵ ئامانجەكە. بونی ئامانج و مەبەست لێكۆڵینەوە و بەڵگەسازی بە لاڕێدا دەبات.

* هەر بەهۆی ئامانجی پێشوەختەوە مامەڵەی هەڵبژێری ״انتقائی״ لەگەڵ دەقەكان و لێكدانەوەیان دەكرێت، بەتایبەتی دەقە قورئانییەكان سەبارەت بە قتال و شەڕ لەگەڵ ناموسڵمانەكان (مەككەییەكان)ی هاوچەرخی قورئان و ڕەچاونەكردنی قۆناغبەندی و گەشەی یاساو ڕاگەیاندنە قورئانییەكان و لانەكردنەوە لەچوارچێوەو كۆنتێكستی دەقەكان و دەستەواژەو وشەكان لەناو كۆی دەقە قورئانییەكەدا و مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم دەقانە لەدەرەوەی چوارچێوەی دەقە و كولتوری و مێژوییەكەیان، بەم شێوەیە لێكدانەوەو بەگەڕخستنێك بۆ دەقەكان بەرهەم دەهێنن كە لەبەرژەوەندی ئامانجە پێشوەختەكەدایە، بەڵام مەرج نییە گوزارش لە پەیامی كۆی دەقەكە قورئانییەكە بكەن و بتوانن مەبەستی دەقەكە خۆی بە دۆزینەوە بدۆزنەوە.

* پێش هەمو شتێكیش ئاڵۆزییەكە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە فەقیهە هاوچەرخەكان جیاوازی ناكەن لەنێوان ئیسلام و مێژوەكەی و ڕێبازەكانی و كەلەپورە فیقهییەكەی و نێوان هەڵبژاردن ״اختیار״ی فیقهیی خۆیان. كاتێك فەقیهێك لەم سەردەمە بەكاریگەری كولتوری نوێ و پەستان و ناچاركارییەكانی سەردەم دەگاتە بڕوایەك و ״فەتوا״یەكی تازەو ״اختیار״ێكی فیقهی دەكات (كە جاری وا هەیە ئەم ״اختیار״ە فیقهییەش هەر بەشێكە لە فیقهە كۆنەكە بەڵام تەنها ڕێبازێكی بچوك و كەمینەیی بوەو بەلاواز دانراوە)، ئەمە ئەوپەڕی ئازادیی خۆیەتی و جێی سوپاسیشە كە لەئاستی سەردەمەكەدا هەڵسوكەوت دەكات و دەدوێت و بەدەم پێویستییە نوێیەكانەوە دەچێت، بەڵام هەڵەكە لەوەدایە كەزۆربەی جاران ئەم فەقیهە بۆ بەدەستهێنانی ڕەوایەتی و بەڵگەی ئایینی و فیقهی و بۆ داڕشتنەوەی ئیسلام بۆ دورخستنەوەی لەچوارگۆشەی ڕەخنە و تێبینی، هەوڵ دەدات وا پێشان بدات هەمو دەقەكان و كارو پراكتیسی ئیسلامی هەر لەسەرەتاوە هەتاكو ئێستا لەسەر ئەم ״فەتوا״یە بون كەئەم بڕوای پێیەتی! بۆ نمونە: جێی دەستخۆشییە فەقیهێك لەم سەردەمە باوەڕی بەكوشتنی دیلی جەنگ نەبێت، بەڵام ڕاست ناكات ئەگەر لافی ئەوە لێ بدات ئیسلام لەمێژوی خۆیدا دیلی نەكوشتوەو لەفیقهی ئیسلامیدا كوشتنی دیل نییە، لەكاتێكدا كوشتنی دیل لەئیسلامدا ناكۆكییەكی ئەوتۆی تێدا نەبوەو لەڕاستیدا ئازادكردنی دیل ناكۆكی تێكەوتوە! (وەكو لەشوێنی خۆی ڕونمان كردوەتەوە). بەهەمان شێوە هەنگاوێكی زۆر باشەو بەبڕوای ئێمە نیشانەی ویستی چاكسازی و نوێكردنەوەی ئیسلامیشە گەلێك لە فەقیهە هاوچەرخەكان باوەڕیان بەجیهادی هێرش و دەستپێشخەری نییە، بەڵام ئەگەر بڵێن ئەمە لەئیسلامدا نەبوەو نەوتراوەو نەكراوە، لێرەدا هەڵە دەكەن، بەهەمان شێوە لە بەڵگەسازی و سەلماندنیشدا بەدەق و بە فیقهـ هەڵە دەكەن.
سەرچاوە/ئاژانس

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.