سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جۆن ستیوارت میل

26/06/2018


رامین جەهانبەگلوو

و:عەتا جەماڵی

 

جۆن ستیوارت میل نووسه‌رێکی چه‌ند روخساره‌یه‌. ئه‌و ئابوویزان، لۆژیکناس و فه‌یله‌سووفی سیاسی و رۆژنامه‌نووسێکی ته‌ڕده‌سته‌. ئه‌گه‌رچی کتێبه‌کانی ئه‌و له‌ بواره‌کانی ئابووری و لۆژیکدا بۆ ئه‌مرۆ هێنده‌ نوێ و کارامه‌ نین، به‌ڵام به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌و له‌ بواره‌کانی تردا به‌تایبه‌ت له‌ سیاسه‌ت و ئه‌خلاقدا زۆر گرینگ و شایانی سه‌رنجن هاوچه‌رخه‌کانی به‌ "قیدیسی ئه‌قڵگه‌رایی" ناویان هێناوه‌ و ئه‌مڕۆکه‌ ئێمه‌ وه‌ک لیبراڵێکی راستگۆ و گه‌رموگوڕ نه‌ک قیدیس و یان روخساره‌یه‌کی رادیکاڵی سیاسی، له‌و تێده‌گه‌ین. ئه‌و له‌م باوه‌ڕه‌دایه‌ که‌ هه‌موومه‌عریفه‌کانی جیهان له‌ڕێگه‌ی ئه‌زموونه‌ هه‌سته‌کییه‌کانه‌وه‌ به‌ده‌ست دێن. دژی ئه‌و فه‌یله‌سووفانه‌یه‌ که ئیدعا ده‌که‌ن هه‌ندێ به‌شی ناسکردنی حه‌قیقه‌تی ئه‌نجامگیرانه‌ و لێکدراو (drowing and conclosion‌)و ده‌روونی یان شهوودین. به‌گوته‌ی ئه‌مڕۆژینکان میل که‌سێکی ئه‌زموونگه‌رایه، ئه‌و خۆی ئه‌و نازناوه‌ی قبووڵ نه‌ده‌کرد به‌ڵام له‌چوارچێوه‌ی لۆژیکیی خۆیدا سوودی لێوه‌رده‌گرت. جێگه‌ی میل له‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌ی ئینگلستاندا ‌له‌ چه‌قی هێڵێکی درێژ له‌ نه‌ریتی ئه‌زموونگه‌راکان، له‌ بیکه‌ن و لۆک هه‌تا بێرتراند راسێڵ و ئه‌ی.جی. ئایێردایه‌. بوونی میل، له‌به‌ر ئه‌و رۆڵه‌ی له‌ په‌ره‌پێدانی میتۆدۆلۆژیک و تیۆریکی مه‌عریفه‌دا هه‌یبووه‌، ئه‌م نه‌ریته‌ ئه‌موونییه‌ی به‌هێز و ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه‌. ناکرێ تیۆری سیاسیی میل له‌ بواره‌ فکرییه‌کانی تری جیا بکرێته‌وه‌. ئه‌و سیاسه‌ت به‌ لقێکی توێژینه‌وه‌یی جیا له‌ لۆژیک و مێژوو و ئه‌خلاق نازانێ. ئامانجی ئه‌و ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ توێژینه‌وه‌ی سیاسه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی له‌ توێژینه‌وه‌ی بواره‌ په‌یوه‌ندیداره‌کاندا به‌ده‌ستهاتووه‌، بهێنێته‌ کایه‌وه‌. 

سه‌ره‌تا باس له‌ سیسته‌می لۆژیکیی میل ده‌که‌ین. له‌ ده‌ورووبه‌ری ساڵی 1837 میل به‌ کتێبی ده‌روازه‌یه‌ک به‌ره‌و فه‌لسه‌فه‌ی پۆزێتیڤیستی له‌ نووسینی ئۆگست کۆنت ئاشنا ده‌بێت و ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ریی ئه‌ندێشه‌کانی کۆنته‌وه‌. ئه‌و دوابه‌دوا ده‌ست ده‌کات به‌ نامه‌گۆڕینه‌وه‌ له‌گڵ کۆنت. کاریگه‌ریی ئاڵوگۆڕی ئه‌ندێشه‌کانی نێوان کۆنت و میل به‌ئاشکرایی له‌ کتێبی (لۆژیک)ی میلدا دیاره‌. ناوبانگی کتێبی لۆژیکی میل زیاتر له‌به‌ر شڕۆڤه‌ و لێکدانه‌وه‌کانی ئه‌وه‌ له‌سه‌ر به‌ڵگاندنه‌ ئیستقڕاییه‌کانه‌(inductive). میل پێنج میتۆدی به‌رجه‌سته‌ له‌ سه‌لماندندا دیاری ده‌کات (رێککه‌وتن، ناکۆکی، لێکدانی رێککه‌وتن و ناکۆکی، پاشماوه‌تی و میتۆدی هاوڕێیی فره‌چه‌شن). به‌م شێوه‌یه‌ به‌بۆچوونی میل ته‌واوه‌تی پرۆسه‌ی سه‌لماندن (ئیستقڕا) وابه‌سته‌یه‌ به‌ ئاستی متمانه‌ی یاسای هۆکارێتییه‌وه‌. له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ که‌ گشتی بوونی یاسای هۆکارێتی جۆرێکه‌ له‌ سه‌لمان که‌ له‌ ئه‌زموونه‌کانی ئێمه‌دا ده‌رده‌که‌وێت. به‌م پێیه‌ به‌بۆچوونی ئه‌و ته‌نیا بیچمێکی سه‌لماندن که‌ شایانی دان پێدانانه‌، هه‌مان ئه‌زموونه‌. ئه‌زموون له‌ زاتی خۆیدا هه‌ڵگری فاکته‌ره‌کانی ئه‌و ئه‌ندیشه‌یه‌یه‌ که‌ مه‌رجه‌ بۆ لۆژیک. له‌م رووه‌وه‌ زه‌ین ته‌واو وابه‌سته‌یه‌ به‌ هه‌سته‌وه‌ره‌کانه‌وه‌. لۆژیک به‌واتای زانستی کارکردی زه‌ین، ده‌بێ سه‌روکاری له‌گه‌ڵ دیارده‌کانی گونجـاو له‌گه‌ڵ هه‌سته‌وه‌ره‌کان بێت. به‌م پێێه‌ دان به‌هیچ مه‌عریفه‌یه‌کدا نانرێت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ڕێگه‌ی هه‌سته‌کانه‌وه‌ به‌ده‌ست هاتبێت. میل له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ که‌ به‌کاربردنی میتۆدی سه‌لماندن له‌ کاروبار سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا هۆی به‌ ئه‌نجام گه‌یشتنی ده‌سکه‌وتی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌کانه‌. میل بێگومان له‌ لێکۆڵینه‌وه‌کانی خۆیدا بۆ گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵناسییه‌کی زانستی، له‌ژێرکاریگه‌ریی ئۆگست کۆنتدایه‌، به‌ڵام هاوکات که‌ناڵی سوودگه‌راکانیشی گرتۆته‌به‌ر. 

له‌ساڵانی کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا گرووپێکی به‌رجه‌سته‌ی بیرمه‌نده‌ ئینگلیزییه‌کانکۆمه‌ڵێک پڕه‌نسیپی لۆژیکیان له‌ کاروباره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا گه‌ڵاڵه‌ کرد. جێرێمی بێنتامی ریفۆرمخواز به‌و ئه‌نجامگیرییانه‌ی له‌ باسه‌که‌ی دێڤید هیومدا سه‌باره‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ سروشتییه‌کان له‌ ره‌وتی سوودگه‌راییدا به‌ده‌ستی هێناوه‌ پێوه‌رێکی تۆکمه‌ی روونی له‌ سه‌نگ و سووکی ئه‌خلاقی ره‌وتی سوودگه‌راییدا دا به‌ده‌سته‌وه‌. تیۆری ئه‌خلاقیی بێنتام له‌سه‌ر ئه‌م گریمانه‌یه‌ وه‌ستابوو که‌ به‌دواهات و ئه‌نجامه‌کانی کرداره‌ مرۆییه‌کان پێوه‌ری سه‌نگ و سووک کردنی شایسته‌ییه‌کانی ئه‌وه‌ و جۆری ئه‌و به‌دواهاتانه‌ی که‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ به‌خته‌وه‌ریی مرۆییه‌وه‌ له‌ڕاستیدا ده‌رهاویشته‌ی هۆگری چێژ و دووری له‌ چه‌رمه‌سه‌رییه‌. بێةتام گوتوویه‌تی ئه‌وه‌ی دده‌مێنێته‌وه‌ له‌به‌ر سنوور و راده‌ی ئه‌م چێژه‌یه‌، چونکه‌ به‌خته‌وه‌ریی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک به‌گشتی شتێک نییه‌ جگه‌ له‌ کۆ و که‌ڵه‌که‌ کردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی تاکی مرۆیی. به‌م شێوه‌یه‌، پڕه‌نسیپی "سوود" مانای ده‌روه‌ستیی ئه‌خلاقی به‌ سه‌رنجدان به‌ زیاترین به‌خته‌وه‌ری بۆ زیاترین ژماره‌ی مرۆڤه‌کان که‌ له‌ پڕۆسه‌یه‌کی زانستیدا ئاماده‌ن، روون ده‌کاته‌وه‌. سوودگه‌رایی، نه‌وه‌یک پاش بێنتام کاریگه‌ریی خۆی له‌ که‌سایه‌تیی جۆن ستیوارت میلدا ده‌بینێته‌وه. بۆچوونه‌ سوودگه‌رایانه‌کانی میل له‌ڕاستیدا روونکردنه‌وه‌یه‌کی شیکراوه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ تیۆرییه‌ ئه‌خلاقییه‌کانی سوودگه‌راییه‌. میل به‌ ته‌واوی هاوده‌نگه‌ له‌گه‌ڵ پڕه‌نسیپه‌کانی بل به‌ ته‌واوی هاوده‌نگه‌ له‌گه‌ڵ پڕه‌نسیپه‌کانی بێنتام سه‌باره‌ت به‌ زیارین به‌خته‌وه‌ریی بۆ زیاترین مرۆڤه‌کان وه‌ک بۆچوونێکی بنه‌مایی له‌ به‌های سوودگه‌راییدا، به‌ڵام ئه‌وه‌ قه‌بووڵ ناکات که‌ گشت جیاوازییه‌کانی نێوان چێژه‌کان هه‌ڵگری پێوانه‌ کردن و ژماردن بن. به‌بۆچوونی میل هه‌ندێ له‌ جۆره‌کانی چێژ که‌ شێوه‌ی ئه‌زموونی مرۆڤیان به‌خۆوه‌ گرتووه‌له‌ڕووی چۆنیه‌تییه‌وه‌ جیاوازییان له‌گه‌ڵ یه‌کیدا هه‌یه‌ و ته‌نیا که‌سانێک که‌ هه‌ردووک جۆری چێژیان تاقیکردۆته‌وه‌ ده‌توانن بڕیار له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی رێژه‌یی ئه‌وان بده‌ن، ئه‌مه‌ش به‌های ئه‌خلاقیی چێژه‌ مه‌زنتره‌کانی ناو بوونه‌وه‌ره‌کان ئاشکراتر ده‌کات.

چشتێک خه‌ڵک بۆ دروستکاری هانده‌دات؟ میل ده‌ڵێ رێککه‌وتنی گشتی سه‌باره‌ت به‌ رۆڵی به‌ها ئه‌خلاقییه‌کان یارمه‌تیی به‌ره‌و پێش بردنی دروستی له‌ نێوان مرۆڤه‌کاندا ده‌دات، به‌ڵام میل به‌پێچه‌وانه‌ی بێنتام خۆی به‌ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ داسه‌پاوه‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ بواری شه‌رم و تۆڵه‌دا که‌ ده‌ره‌نجامی کرداره‌ نادروسته‌کان به‌ژانتر ده‌که‌ن، به‌رته‌سک ناکاته‌وه‌. له‌ روانگه‌ی میله‌وه‌ مرۆڤ به‌ به‌هاگه‌لێکی ده‌ره‌کیی تری وه‌ک ویژدان و هه‌ستکردن به‌ تاوان راده‌چڵه‌کێ، چونکه‌ ئێمه‌ هه‌ستێکی کۆمه‌ڵایه‌تیمان سه‌باره‌ت به‌ دیتران هه‌یه‌، ئاره‌زووه‌ ناخۆپه‌رستانه‌کان بۆ به‌خته‌وه‌ریی هه‌موان زۆرجار بۆ ئێمه‌ شێووه‌ی نموونه‌یه‌کی ئه‌خلاقی به‌خۆوه‌ ده‌گرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌ویتر به‌هۆی کاره‌ نادروسته‌کانمه‌وه‌ سه‌رزه‌نشت یان سزای من نه‌دات، من خۆم سه‌رکۆنه‌ ده‌که‌م و ئه‌م هه‌سته‌ ناخۆشه‌ پاشهاتێکی به‌ژانی بۆ من هه‌یه‌. 

هه‌روها به‌ڕای میل باشترین به‌ڵگه‌ بۆ خوازراویی به‌خته‌وه‌ری ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵک به‌ڕادتی مه‌یلیان بۆی هه‌یه‌ و چونکه‌ هه‌موو تاکێکی مرۆیی حه‌زی له‌ به‌خته‌وه‌ریی خۆیه‌تی. ئه‌مجام ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ هه‌موان پێمان خۆشه‌ هه‌مووکه‌س به‌خته‌وه‌ر بێت. میل سه‌ره‌نجام ده‌ڵێ کارکرده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سوودگه‌رایی له‌گه‌ڵ ته‌وه‌ری نه‌ریتیی باڵاکردنی دادگه‌ری یه‌ک ده‌گرنه‌وه‌. دادگه‌ری بریتییه‌ له‌ رێزدانان بۆ خاوه‌ندارێتی و له‌به‌رچاوگرتنی مافی تاکه‌ شارۆمه‌نده‌کان له‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ پڕه‌نسیپی سوودگه‌راییدا، گشت ئه‌م ره‌گه‌زانه‌ی دادگه‌ری له‌ئاستی پێویستدا ده‌پارێزرێن و له‌به‌رچاو ده‌گیرێن.میل هه‌روه‌ها پێداگری ده‌کاته‌وه‌ که‌ که‌ڵکوه‌رگرتنی سنووردار و گونجاو له‌ یاسا یاساغه‌ ده‌ره‌کییه‌کان له‌ بواری سوودگه‌راییدا سازگاری و هاوئاهه‌نگییه‌کی باشتری له‌گه‌ل رێزی ره‌سمی بۆ ئاسووده‌یی گشتی هه‌یه‌. به‌بۆچوونی ئه‌و به‌رگری له‌ ئازادیی مرۆیی به‌تایبه‌ت بۆ ژیانی دادگه‌رانه‌ زۆر پێویست و حه‌یاتییه‌. 

ئازادی، ته‌وه‌ری سه‌ره‌کیی شاکاره‌که‌ی میل واته‌ کتێبی (وتارێک له‌مه‌ڕ ئازادی)یه‌ که‌ له‌ ساڵی 1859 به‌ چاپی گه‌یاندووه‌. ئه‌م وتاره‌ نه‌ک ته‌نیا به‌رگری له‌ چه‌مکی ئازادیی نه‌ریتیی لۆک ده‌کات به‌ڵکوو ده‌قێکه‌ که‌ تیایدا ئه‌ندێشه‌ی ئازادی به‌ باشی په‌ره‌ی ستاندووه‌. له‌لای لۆک و لیبراڵه‌کانی هاوئاراسته‌ی ئه‌و مه‌به‌ست له‌ لیبراڵیزم به‌رگه‌ی کردن له‌ سه‌ربه‌خۆیی تاکه‌ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌ستتێوه‌ردانی حاکمه‌ ئایینی و نائایینییه‌کاندا. به‌ڕای ئه‌وان ئازادیی سیاسی له‌ڕاستیدا هه‌مان ئازادیی تاکێتیی ئازاده‌، به‌ڵام له‌لای مل وانییه‌. ره‌سه‌نایه‌تیی کتێبی "وتارێک له‌مه‌ڕ ئازادی" له‌م راستییه‌دا حه‌شاره‌ که‌ چه‌مکی ئازادیی کۆمه‌ڵایه‌تیش زیاد ده‌کاته‌ سه‌ر به‌ستێنی ئازادیی سیاسی.

میل به‌ هه‌مان شێوه‌ی پێشینه‌کانی خۆی باوه‌ڕی قورسی به‌ ئازادی له‌ به‌ندی ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ر شوێنێک که‌ له‌م باوه‌ڕه‌ی ده‌دوێت پپ له‌سه‌ر ئه‌م خاڵه‌ داده‌گرێ که‌ ئازادی هه‌ر به‌و راده‌یه‌ بایه‌خداره‌ که‌ جه‌بر و زه‌رووره‌ته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان. میل، "وتارێک له‌مه‌ڕ ئازادی"ی له‌ کات و شوێنێکدا به‌چاپ گه‌یاند که‌ سنووره‌ داسه‌پاوه‌کان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ که‌ـ به‌ڵام سنووره‌ داسه‌پاوه‌کان له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگه‌وه‌ زۆر بوون. له‌م رووه‌وه‌ میل له‌ یاسا تۆمارنه‌کراوه‌کان و گوشاره‌کانی رای گشتیدا تووخمێک له‌ سنووربه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌بینێت که‌ به‌ڕاده‌ی خودی ده‌وڵه‌ت به‌هێضن. به‌بۆچوونی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی شارستانیی ره‌سه‌ن ده‌بێ هه‌میشه‌ ئازادییه‌ شارستانییه‌کان له‌ بۆ شارۆمه‌نده‌کانی خۆی ده‌سته‌به‌ر بکات و ئه‌م ئازادییانه‌ له‌ به‌رانبه‌ر ده‌ستتێوه‌ردانه‌کانی هه‌ر ده‌وڵه‌تێکدا بپارێزێت. ئه‌م بابه‌ته‌ ته‌نانه‌ت له‌ کاتێکیشدا که‌ حکوومه‌ت خۆی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌شداریکردنی خه‌ڵک دامه‌زرابێت هه‌ر دیسان راسته‌. به‌بۆچوونی میلسته‌م و ئیستبدادی زۆرینه‌، به‌تایبه‌ت بۆ ئازادییه‌ تاکییه‌کان جێگه‌ی مه‌ترسییه‌. میل ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات باوترین شێوه‌ی چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ داوا له‌ که‌مینه‌ بکرێ زۆرینه‌ رازی بکه‌ن روانگه‌کانی خۆیان بگۆڕن یان‌ فێر بن سازگاری و هاوئاهه‌نگی بکه‌ن له‌گه‌ڵ نۆرمه‌ جێکه‌وتووه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا.

میل باڵانسی نێوان ئازادیی تاکی و ده‌سه‌ڵاتی حکوومه‌تی به‌شێوه‌یه‌کی تر گه‌ڵاڵه‌ ده‌کات. به‌پێی بۆچونی ئه‌و ده‌سه‌ڵات ته‌نیا له‌به‌ر یه‌ک ئامانج ده‌بێ به‌شێوه‌یه‌کی دروست و دادگه‌رانه‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌دا جێبه‌جێ کرێت و ئه‌و ئامانجه‌ش پشتگیری له‌ خه‌سارگه‌یاندن به‌ دیترانه‌. هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵات به‌رپرسایه‌تییه‌کی روون و دیاریکراوی له‌ ئه‌ستۆیه‌ له‌ پاراستنی شارۆمه‌ندان له‌ به‌رانبه‌ر شکاندنی سنووره‌کانی یه‌کتردا، به‌ڵام کارێکی تری نییه‌ به‌سه‌ر کاره‌کانی تریانه‌وه‌ که‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن. میل، تا ئه‌و جێێه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ پرسی ئازادییه‌وه‌ هه‌یه‌ پاژ به‌ پاژ هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ ئازادییه‌وه‌ هه‌یه‌ و هاوپه‌یوه‌ندن به‌ چه‌مکی نه‌ریتی ژیانه‌وه‌ و هه‌روه‌ها ئازادییه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌ پرسی به‌خته‌وه‌رییه‌وه‌، دێنێته‌ به‌ر باس. به‌م شێوه‌یه‌ ئازادیی ئه‌ندێشه‌ و باوه‌ڕ و راده‌ربڕین (چ گشتی و چ تایبه‌تی) و ئازادی کرده‌وه‌ی تاکی به‌شێوه‌یه‌ک گه‌ڵاڵه‌ کروه‌ که‌خسارێک له‌سه‌ر ئازادیی ئه‌وانی تر و زیانێک تووشی ئازادیی شارۆمه‌ندان نه‌کات. حه‌قیقه‌ت له‌ڕێگه‌ی ئازادی راده‌ربڕینه‌وه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت و له‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی بیروڕا دژبه‌ره‌کاندا، تۆکمه‌تر و به‌هێزتر ده‌بێته‌وه‌.

 

میل به‌ داڕشتنی بنه‌مای تیۆرییه‌ بونیادییه‌که‌ی خۆی هه‌وڵی وه‌سف و دانپێدانانی هه‌رکام له‌ چه‌مکه‌کانی ئازادی داوه‌ که‌ ناوی ده‌بردن.  
1. میل ئاگادارمان ده‌کاته‌وه‌ که‌ حه‌قیقه‌ت تا ئه‌و جێیه‌ی بگونجێ پێویستی به‌ پشتیوانی هه‌یه‌. به‌بۆچوونی ئه‌و حه‌قیقه‌ت هیچکات ره‌ها نییه‌. حه‌قیقه‌ت ئه‌و لێکدانه‌یه‌ که‌ له‌ کێشمه‌کێشمی دژبه‌ره‌کانه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت.
2. ئازادیی کرده‌وه‌ به‌ڕاده‌ی ئازادیی ئه‌ندێشه‌ به‌ربڵاو و په‌ره‌دار نییه‌، چونکه‌ کرده‌وه‌ی ئه‌وانی تریش ده‌گرێته‌وه‌.
3. میل له‌ ئه‌نجامدا ئاماژه‌ به‌ دوو نموونه‌ ده‌کات که‌ به‌ڕای ئه‌و ده‌توانن بونیادی تیۆریی سه‌رله‌به‌ری "وتارێک له‌مه‌ڕ ئازادی" بن. 
أ‌. تاک ته‌نیا به‌هۆی زیندووبوونیه‌وه‌ به‌هایه‌کی بۆ کۆمه‌ڵگه‌ نییه.
ب‌. به‌ڵام تاک ده‌توانێ کاری وا بکات بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی دیتران زیانبار یان به‌نرج بێت و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌توانێ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م جۆره‌ کرده‌وانه‌ بێت بایه‌خی پێده‌درێت.

 

پێویسته‌ ئه‌وه‌مان له‌بیر بێت میل ته‌نیا بایه‌خ به‌ ئازادیی تاک نادات، به‌ڵکوو بایه‌خ به‌و سنووره‌ بنچینه‌یی و پێویستانه‌ش ده‌دات که‌ ده‌بێ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ بخرێنه‌ سه‌ر ئازادیی تاک، به‌ڵام میل له‌نێوان به‌های باوه‌ڕه‌ دژبه‌ره‌کان و مه‌ترسیی کاریگه‌ری که‌سانێک که‌ به‌هۆی به‌تاڵی له‌ ئامرازی فکرییه‌وه‌ به‌رپرسیارێتیی سیاسییان نییه‌، جیاوازی داده‌نێط. ئه‌و له‌م بواره‌دا سێ گریمانه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌ست:
1. ده‌توانرێ خه‌ڵکی ئاسایی رابهێنرێن بۆ وه‌ئه‌ستۆگرتنی به‌رپرسیارێتیی سیاسی.
2. که‌سانێک که‌ به‌ په‌یڕه‌وی و گوێڕایه‌ڵی کردن بۆ حکوومه‌ت رازین، ژماره‌یه‌کی به‌رچاو و چاره‌نووسساز پێکده‌هێنن.
3. ته‌نیا ئه‌و ژماره‌ که‌مه‌ی بڕوایان به‌ حکوومه‌ت نییه‌، ناڕازین له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ خه‌ڵک له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ به‌خشیویانه‌ به‌ حکوومه‌ته‌کان.

ئه‌گه‌ر دان به‌ هه‌بوونی هه‌رچه‌شنه‌ جیاوازییه‌کی رسته‌قینه‌ له‌نێوان "حکوومه‌ت له‌بۆ خه‌ڵک" و "حکوومه‌ت له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌"دا بنێین ئه‌م تێبینییه‌ی میل به‌و مانایه‌یه‌ که‌ خه‌ڵک توانای پاراستنی کۆمافی خۆیانیان نییه‌. ئه‌م پرسه‌ سه‌رنجمان بۆلای باسه‌کانی میل له‌ کتێبی " چه‌ند تێبینییه‌ک له‌سه‌ر حکوومه‌تی نوێنه‌رایه‌تی" راده‌کێشێت که‌ له‌ڕاستیدا کۆبه‌ندی ئه‌و بۆچوونانه‌یه‌ که‌ میل له‌ به‌رهه‌مه‌کانی خۆیدا گه‌ڵاڵه‌ی کردوون. میل له‌ نووسینی ئه‌م کتێبه‌دا سه‌رنجی خۆی زیاتر ده‌خاته‌ سه‌ر که‌ڵکه‌ڵه‌کانی پڕه‌نسیپه‌ بنچینه‌ییه‌کانی حکوومه‌ت تا په‌ره‌پێدان به‌و پڕه‌نسیپانه‌. به‌م شێوه‌یه‌ به‌های گشتیی ئه‌و کتێبه‌ ته‌نیا له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌و له‌گه‌ڵ سوودگه‌رایی و ئازادیدایه‌. چونکه‌ ته‌نیا کاتێک ده‌توانرێ تێبینیی گونجاو بۆ بیچمێکی شه‌فاف له‌ حکوومه‌ت و گونجاو له‌گه‌ڵ نیازه‌کانی خه‌ڵکدا له‌به‌رچاو بگیرێت که‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ و گرینگایه‌تییه‌کانیان له‌ زه‌ینی خه‌ڵکدا روون کرابێته‌وه‌. میل له‌ رافه‌کانی خۆی سه‌باره‌ت به‌ کارکرده‌ گونجاوه‌کانی حکوومه‌تدا، جه‌خت له‌سه‌ر چییه‌تیی دینامیکی چاودێرییه‌ حکوومه‌تییه‌کان ده‌کاته‌وه‌. له‌ڕوانگه‌ی ئه‌ودا هه‌رچه‌نده‌ راده‌ی هۆشیاری و هانده‌رێتی و لایه‌نگرێتیی خه‌ڵک زیاتر بێط، حکوومه‌ت پێویستییکی که‌متری هه‌یه‌ به‌ گه‌ره‌نتی کردنی پێشکه‌وتن. دووهه‌م پێوه‌ر بۆ حکوومه‌تێکی باش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سیاسته‌می پراکتیکیی ئه‌و حکوومه‌ته‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی چۆنیه‌تیی ئه‌و.

 

ئه‌و بیچمه‌ له‌ حکوومه‌ت که‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م پێوه‌ره‌ گونجێت حکوومه‌تێکه‌ که‌ له‌وێدا شارۆمه‌ند هه‌م خاوه‌نی ده‌نگ و مافه‌ و هه‌م خاوه‌نی ئه‌رک و به‌رپرسیارێتی. به‌بۆچوونی میل، سێ مه‌رج هه‌یه‌ که‌ به‌پێی ئه‌وان حکوومه‌تی نوێنه‌رایه‌تی ئه‌گه‌ری پڕاکتیزه‌بوونی هیه‌.
1. خه‌ڵک خوازیاری بن وپێی رازی بن.
2. خه‌ڵک بتوانن بیپارێزن.
3. خه‌ڵکی به‌توانا بۆ پاراستنی[حکوومه‌ته‌که‌] ئه‌رکه‌کانی سه‌رشانیان ئه‌نجام بده‌ن.

 

له‌م رووه‌وه‌ مه‌به‌ستی میل له‌ حکوومه‌تی نوێنه‌رایه‌تی چه‌شنێک له‌ حکوومه‌ته‌ که‌ له‌وێدا هه‌موو یان لانیکه‌م به‌شێک له‌ خه‌ڵک بتوانن له‌ڕێگه‌ی نوێنه‌ره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌کانی خۆیانه‌وه‌ چاودێریی حکوومه‌ت بکه‌ن. به‌ڕێوبه‌رایه‌تی راسته‌قینه‌ و پراکتیکی ده‌که‌وێته‌ ده‌ست شاره‌زایان به‌ڵام چاودێریی کۆتاییده‌بێ له‌لایه‌ن نوێنه‌رانی ته‌واوی خه‌ڵکه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت. ئه‌وان به‌ڵێنیی ئه‌وه‌یان داوه‌ که‌ ته‌واوه‌تی خه‌ڵک ئاگادار بکه‌نه‌وه‌ و ئه‌و به‌رپرسانه‌ی توانایی به‌ڕێوه‌بردن و ئیداره‌کردنی بواری به‌رپرسیارێتییه‌که‌ی خۆیانیان نییه‌ له‌کار لاده‌درێن یان داوای روونکردنه‌وه‌یان لێده‌کرێت. له‌حکوومه‌تی نوێنه‌رایه‌تیشدا هه‌روه‌ک هه‌موو مۆدێله‌کانی تری حکوومه‌ت مه‌ترسیگه‌لێک له‌ ئارادا هه‌یه‌ که‌ بریتین له‌:
1. ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی له‌ که‌مته‌خه‌می و بێتوانایی خه‌ڵکه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.
2. ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی له‌ وابه‌سته‌ی نوێنه‌ره‌کان به‌ به‌رژه‌وه‌ندیگه‌لێکه‌وه‌ که‌ سازگار نین له‌گه‌ڵ ئاسووده‌یی گشتیی کۆمه‌ڵگه‌دا، سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.
سازوکاری به‌رگریی خه‌ڵک له‌سه‌ر بنه‌مای ره‌زامه‌دنی و خواستی ئه‌وانه‌ له‌ ئاگادار کردن و چاودێریدا و ئه‌گه‌ر ئه‌وان تێگه‌یشتنێکی راسته‌قینه‌یان له‌ دیموکراسی هه‌بێت ده‌توانن ئه‌م ئامانجانه‌ بپێکن و رێگه‌ له‌ گومڕاییه‌کان و خراپ تێگه‌یشتنه‌کان بگرن.

 

به‌بۆچوونی میل ئه‌گه‌ری دوو جۆره‌ تێگه‌یشتن له‌ ناوی دیموکراسی هه‌یه‌. ئه‌ندێشه‌ی نابی دیموکراسی له‌مه‌دا کورت ده‌ێته‌وه‌ که‌ حکوومه‌ت هی هه‌موو خه‌ڵک بێت و به‌ده‌ست هه‌موو خه‌ڵکه‌وه‌ بێت و به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ده‌ستیان تیایدا هه‌بێت. ئه‌ندێشه‌ی دیموکراسی له‌ مانا گشتییه‌که‌یدا بریتییه‌ له‌ حکوومه‌تی هه‌موو خه‌ڵک له‌لایه‌ن زۆرینه‌ی خه‌ڵکێکه‌وه‌ که‌ مافی یه‌کسانیان تیایدا هه‌یه‌. چوارچێوه‌ی تیۆریکی دیموکراسی له‌ڕوانگه‌ی میلدا، له‌ڕاستیدا ده‌رهاویشته‌ی مۆدێلی پێشنیاریی ئه‌و بۆ پڕه‌نسیپی "به‌خته‌وه‌ری حکوومه‌تی" یه‌:
1. ئاستی ئه‌و سه‌رنجه‌ی بۆبه‌هره‌مه‌ندی له‌ چۆنییه‌تییه‌ گونجاوه‌کان له‌ ئاراسته‌ی پارێزگاری له‌ حکوومه‌ت ده‌درێته‌ حکوومه‌ت.
2. راده‌ی ئه‌و مه‌یله‌ی به‌ره‌و زیادکردنی ئاستی چۆنیه‌تییه‌ گونجاوه‌کان بۆ راهێنانی شارۆمه‌ندان و نوێنه‌ره‌کانیان نیشان ده‌درێت.

 

میل، بۆ پراتیککردنی ئه‌م پێوه‌ره‌ گرینگی به‌م دوو پڕه‌نسیپه‌ی ژێره‌وه‌ ده‌دات:
1. پڕه‌نسیپی به‌شداریکردن که‌ پێویستی به‌ هاوکاریکردنی هه‌رچی زیاتری شارۆمه‌ندان هه‌یه‌ بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئامانجه‌کانی راهێنان له‌سه‌ر پاراستنی حکوومه‌ت.
2. پڕه‌نسیپی رکابه‌رایه‌تی که‌ بایه‌خ ده‌دات به‌ لێوه‌شاوه‌یی و نفووزی شارۆمه‌نده‌ شاره‌زاتر و کارامه‌تره‌کان و له‌م باوه‌ڕه‌دایه‌ که‌ هه‌رچه‌نده‌ راده‌ی پسپۆڕی زیاتر بێت ده‌توانرێ ئامانجه‌کانی راهێنه‌ری-پارێزگه‌رانه‌ به‌رزتر بکرێنه‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌، پرسی میل ئه‌مه‌یه‌ که‌ چلۆن ئه‌م دوو پڕه‌نسیپه‌ پێكه‌وه‌ سازگار بکات و بیانخاته‌ پاڵ یه‌ک. ده‌شێ له‌ دوو رێگه‌وه‌ ئه‌م دوو پڕه‌نسیپه‌ له‌ ژیانی سیاسی پڕاکتیکیدا لێکبدرێت به‌کار بهێنرێت:
1. باڵانسی نێوان به‌هاکانی رکابه‌رێتی و به‌شداریکردن که‌ ده‌توانرێ له‌هه‌رکات و ساتێکدا له‌ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌کانه‌وه‌ ئه‌نجام بگرێت.
2. ده‌توانرێ له‌ڕێگه‌ی ورده‌ورده‌ باشترکردنی رکه‌به‌رێتی شارۆمه‌ندان و راکێشانی ئه‌وان به‌ره‌و به‌شداریکردن، ململانێی نێوان به‌هاکانی رکه‌به‌رێتی و به‌شداریکردن دابمرکێنرێت. 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.