سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئاكارناسیی و شوناسی ئیسلامییەكانی توركیا

10/07/2018


بەرزانی مەلا تەها
پاش كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانیی لە ساڵی (1918)و، شكستی دەوڵەتی عوسمانیی، توركیا جموجۆڵی بەرفراوانی جەنگی رزگاریی و سەربەخۆیی بەخۆوەبینی، سوپاش ڕۆڵێكی بنەڕەتیی و یەكلاكەرەوەی بینی لە بەدیهێنانی سەربەخۆیی و بەرقەراركردنی سیستەمی كۆماریی – سێكیۆلار لە بیستەكانی سەدەی بیستەمدا.د

مستەفا كەمال (1881-1938) لەپاش شكستی سەربازیی جەنگی یەكەمی جیهانیی و پاشهاتەكانی هەوڵیدا شوناسێكی نەتەوەیی گونجاو و سیستەمێكی سیاسیی و پرسی هاوچەرخگەرایی بهێنێتە ئاراوە، بەشێوەیەك تەكان بە توركیا بدات بە تەواویی چاو لە ڕۆژئاوا بكاتو پێشكەوتنەكانی ئەوێ بەدی بهێنێت، بۆ ئەم مەبەستە چەندین ڕێوشوێنی گرتەبەر نەك بەتەنها بەئامانجی نابوتكردنی ئیسلام، بەڵكو بەئامانجی هەڵتەكاندنی بونیاتی سوننەتیی عوسمانیی و ستراكتۆری كۆمەڵگەی توركیی، ئەم پرۆسەیەش پێویستیی بە داوەشاندن و لەنێوبردنی بژاردەی عوسمانیی سوننەتیی هەبو.

كەمالیستەكان پرەنسیپی سێكیۆلاریزمیان گرتەبەر وەك ئایدۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت بۆ سیستمی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی نوێی توركیا، فاكتەری ئاشكراو شاراوەی پشتی ئەم هەوڵەش لەبێخهێنانی ئایین بو تاكو بژاردە ئیسلامیی و ئاینییەكان نەتوانن جارێكی تر لە ئەندێشەو خولیا سیاسییە ئیسلامییەكانەوە هێز و هەرەكەت پەیدا بكەنەوەو تروقی بكەن، نەشتوانن لە بواری كۆمەڵایەتیدا كایەیەكی ئەوتۆ بگێڕن.
كەمالیستەكان بەتەنها لەهەوڵی ئەوەدا نەبون ڕۆڵ و پێگە و كاریگەریی ئایین سنوردار بكەن و لەدەوڵەتی جیابكەنەوە، بەڵكو دەیانویست توركەكان بەشێوەیەك ئاینداریی بكەن، كەئەوان بەپێویست و گونجاویان دەزانی، ئەوان بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ لە ئایین نەدەن، ویستیان بەڕوی دیاردەو ڕوخسارەكانی ئایندارییدا بچنەوە، بۆیەش ناڕاستەوخۆ و لەپشت پەردەوە خوازیار بون لەڕێگەی داخستنی قوتابخانە و نێوەندە ئاینییەكان و قوتابخانەكانی فێركردنی قورئانەوە ڕێك لە دڵی ئایین بدەن.

ڕاپەڕینەكەی شێخ سەعیدی پیران(1) لە ساڵی (1925) هەوەڵ خۆڕاپسكاندن و ڕاپەڕینی جەماوەریی كورد بو دژ بە سیاسەتە شۆڤێنییەكانی تورك، لەهەمان كاتیشدا بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگربو لەسەر بونی ڕۆحی بەرگریی شۆڕشگێڕیی و ڕزگاریخوازیی لەلای گەلی كورد. هەوەڵجاریش بو جوڵانەوەیەكی كوردیی لەمشێوە بەرەنگاری پرۆسە ڕیفۆرمخوازییە پێشكەوتوخوازەكەی مستەفا كەمال ببێتەوە لەپاش هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانیی.

بە بڕوای وەدیع جوەیدە :"شۆڕشەكەی شێخ سەعیدی پیران دەرەنجامی هۆكاری نەتەوەیی و ئاینیی بو، بەشێوەیەكی گشتیی كوردان لەڕوی نەتەوەییەوە كەوتبونە بەر شاڵاو و پەلامار، بڵاوبونەوەی بنەماكانی بیری نەتەوەیی و دەركەوتنی نەوەیەكی نوێی نەتەوەیی خوێنگەرم وایلێكردن بەوپەڕی هەستیاریی و مەترسییەوە بڕواننە ئەو هەوڵانەی كە دەدرێن بۆ ئەوەی ناچار بكرێن دەست لە نەتەوایەتیی خۆیان هەڵگرن، ئەوان بەرەنگاری چالاكییەكانی سەركوتكردنی نەتەوایەتیی كورد بونەوەو سەبارەت بە قەدەغەكردنی زمانی كوردیی توڕەو تۆسن و بێزاربون.

بەلای ڕۆحانییەكانی كوردەوە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت و ڕەتكردنەوەی كارپێكردنی یاساكانی شەریعەت لەلایەن دەسەڵاتدارانی توركیای نوێوە، پچڕاندنی ئەو هاوبەستەگییە مێژویی و قوڵەی برایەتیی ئیسلامیی دەگەیاند، كە پێشتر لەنێوان و ئەوان و توركەكاندا هەبو، ئەوان هەستیان بەوە كرد چیدیكە هیچ شتێكی هاوبەش بەو توركانەوە نایان بەستێتەوە، كە دژایەتیی ئایین دەكەن و نەریتی باویان داهێناوەو بەو كارانەیان خۆیان لە باقی دیكەی باوەڕداران دابڕیوە"(2).

توركیاناسان و چاودێرانی كاروباری توركیا بەگرنگییەوە باس لە چەمكی بژاردە یاخود دەستەبژێر Elite دەكەن لەسەر ئاستی مەدەنیی و كۆمەڵایەتیی لەتوركیادا، پێكهاتەی بژاردەی توركیا بەچەندین قۆناغی جۆراوجۆری مێژوییدا گوزەری كردوە، ئەم چەمكە لەڕوی كۆمەڵایەتیی و سیاسییەوە پەیوەستە بە فەرهەنگی گشتیی كۆمەڵگە و عەقیدەی سیستمی سیاسییەوە، بەپێویستی دەزانین ئاماژە بدەین بە چوارچێوەكانی ململانێی كۆمەڵایەتیی و سیاسیی لەبەرامبەر چەمكی بژاردەو تەوژمی ئیسلامیداو هەروەها خستنەڕوی بونیاتی مێژویی- كۆمەڵایەتیی- سیاسیی چەمكی بژاردە بەپێی مەرجەعیەتەكانی لەم خشتەیەی خوارەوەدا:

                                                                                 بونیاتی مێژویی- كۆمەڵایەتیی- سیاسیی
                                                                                   چەمكی بژاردە بەپێی مەرجەعیەتەكانی
                                

پەنجاكان و شەستەكانی سەدەی ڕابردو سەرەتاتكێ و دەركەوتنی ڕێكخستنە سیاسییە ئیسلامییەكان و قوتبونەوەی ڕێكخراوە ئاینییە جۆراوجۆرەكانی بەخۆوەبینی بەهۆی كۆتایی هاتنی قۆناغی تاقە حیزبیی و دەسپێكردنی ژیانی فرە حیزبیی، كە بونە ناوك و ڕۆحی تەوژم و ڕێوڕەوتە ئیسلامییەكانی تری توركیا لە قۆناغەكانی پاشتری مێژو و نەخشەی سیاسیی هێزە ئیسلامییەكاندا، بۆیەشە سەركەوتنی پارتی دیموكرات لە پەنجاكاندا لەلایەك دەگەڕێتەوە بۆ هەڵسوكەوتی توندڕۆییانەی پارتی گەلی كۆماریی لەبەرامبەر ئیسلام و هەست و سۆزە ئاینییەكان، لە لایەكی تریشەوە، دەگەڕێتەوە بۆ هەڵوێستی شلڕۆیانەی ئەوان لەبەرامبەر ئیسلام و سروتە ئاینییەكان و، بەكارهێنانی ئایین لەپێناو ئامانج و مەرامە سیاسییەكاندا، بۆ بەرگرتن لەمجۆرە لەژیانەوەو گەشانەوەی ئیسلامیی دامەزراوەی سەربازیی توركیا لە 27ی ئایاری 1960 یەكەم كۆدەتای سەربازیی ئەنجامدا و، حكومەتەكەی پارتی دیموكراتی سەراوبن كرد، لە قۆناغەكانی پاشتریشدا لە ئاداری 1971و ئەیلولی 1980و، شوباتی 1997دا سوپا بەخۆی كەوتەوەو كۆدەتای ئەنجامدایەوە، دیسان بەئامانجی كەنەفتكردن و هەڵپڕوكاندنی هەرجۆرە ژیانەوەیەكی ئیسلامیی كە مەترسی بێت بۆ سەر كەمالیزم.

نەجمەدین ئەربەكان بە یەكێك لە تەوەرە هەرە گرنگەكانی هەر باس و خواسێكی سیاسیی دادەنرێت، كە پەیوەست بێت بە مێژوی توركیای هاوچەرخەوە، بەوپێیەی دیارترین ڕێبەری فیكری ئیسلامیی و تەوژمی ئیسلامی سیاسییە لە توركیادا. ئەربەكان بەشێكی دانەبڕاوی ژیانی سیاسیی و ڕابونیی ئیسلامیی ساڵانێكی دورودرێژی پڕ هەوراز و نشێوی رێوڕەوتی ئیسلامییە، ئەو توانی ئەزمون و لێنەبڕاویی لەكارو چالاكیی سیاسییدا پێشكەش بە ئیسلامییەكانی توركیا بكات. ئەربەكان لە ساڵی 1953 بڕوانامەی دكتۆرای لە ئەڵمانیا بەدەستهێناوە لە ئەندازیاریی بزوێنەرەكاندا و، لەساڵی 1965دا بۆتە پڕۆفیسۆر لەهەمان پسپۆڕیدا.

یەكەم ئەمونی كاری سیاسیی ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1970 كە لەگەڵ هاوبیرەكانیدا پارتی سیستمی نیشتیمانییان دامەزراند، لە مانگی نیسانی ساڵی 1971 حكومەتی توركیا پارتەكەی هەڵوەشاندەوە، بە تۆمەتی پێشێلكردنی دەستوری سێكیۆلاری توركیاو، هەوڵدان بۆ هەڵوەشاندنەوەی سێكیۆلاریزم و، دامەزراندنی حكومەتێكی ئیسلامیی و، وەستانەوە لەدژی پرێنسیپەكانی ئەتاتورك. پاشتر سەرلەنوێ ئەربەكان پارتی سەلامەی نیشتیمانیی دامەزراند. پارتەكە لەساڵی 1973 بەشدارییكرد لە هەڵبژاردنداو 48 كورسی پەرلەمانی بردەوە، بەهۆی ململانێ و شەڕەقۆچی توندی نێوان پارتی عەدالەت و پارتی گەلی كۆماریی، بوڵەند ئەجەوید بە ناچاریی لەگەڵ پارتی سەلامەدا حكومەتێكی هاوپەیمانییان پێكهێنا، پارتەكە حەفت وەزارەتی بەركەوت، بەشداریی پارتی سەلامەی نیشتیمانیی لەو حكومەتە هاوپەیمانییەدا یەكەم دزەكردنی پارتێكی ئیسلامیی بو بۆ نێو دەسەڵاتی جێبەجێكردن هەر لەدامەزراندنی كۆماری توركیاوە. دیسانەوە لە ساڵی 1983 پارتی سەلامەی نیشتیمانیی هەڵوەشێنرایەوەو، ئەربەكانیش بۆ چوار ساڵان خرایە گرتوخانە بەتۆمەتی دژایەتیكردنی سێكیۆلاریزم و دامەزراندنی حكومەتێكی ئیسلامیی. پاشتریش پارتی رەفاهی دامەزراندو، توانی سەركەوتنی بەرچاو بەدەست بهێنێت، دیسان لەساڵی 1998 بەتۆمەتی پێشێلكردنی سێكیۆلاریزم پارتی نێوبراو هەڵوەشێنرایەوە(3). نەجمەدین ئەربەكان وەك سێمبول و ڕۆشنبیرێكی ئیسلامیی توانی بیروباوەڕی دژە ئەتاتوركیی پەرەپێبدات و، توێژێك لە لاوانی ئیسلامیی بخاتەسەرپێ بەئامانجی هێنانەكایەی جۆرێكی تر لەكاری سیاسیی ئیسلامیی لەتوركیادا.

یەكێك لەو جوڵانەوەو رێكخستنە گرنگانەی، كە لە توركیادا چالاكیی و كاریگەریی تایبەتی هەیە بریتییە لە جوڵانەوەكەی فەتحوڵڵا گولەن، كە نوێنەرایەتیی ئیسلامی كۆمەڵایەتیی دەكات، لەبنەڕەتدا جوڵانەوەیەكی مەدەنیی و كۆمەڵایەتییە لە كۆتایی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكاندا برەویدا بە كارو جموجۆڵەكانی، هەر لە دەسپێكی كارە بەراییەكانەوە گرنگیی داوە بە كردنەوەی قوتابخانەو نێوەندی فەرهەنگیی و دەستەبەركردنی هەلی خوێندن لەنێوخۆ و دەرێی وڵات لەپاڵ دەیان پرۆژەی تر. ئەو جوڵانەوە كۆمەڵایەتییەی گولەن ڕێبەرایەتیی دەكات وەك بزاوتێكی فێركاریی و فەرهەنگیی و ئاینیی ئامادەیی هەیە، تۆڕێك دامەزراوەو كۆمپانیاو كۆمەڵەی پەروەردەیی و پیشەیی جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت.

لەسەرەتای حەفتاكاندا پەیامەكانی گولەن لەبارەی ئاینداریی و، هەوڵدان بۆ نەهێشتنی هەژاریی و گەندەڵیی و لادانی ئەخلاقیی سەرنجڕاكێش بون، ئەوەی هەر لەسەرەتاوە جەماوەری توركی لەلای خۆیدا كەمەنكێشكرد جیهانبینی و ئەندێشەی گولەن بو بەرامبەر بە تاكو كۆمەڵەو نەتەوە. گولەن وەك كەسایەتییەكی ئاینیی بە ئەزمون درێژە بەهەوڵ و كۆششەكانی دەدات لە زۆر بواردا، لەنێویشیاندا بواری سیاسیی بەبێ بەكارهێنانی كەناڵە دیارەكانی سیاسەت و سیاسەتكردن و، بەبێ هوروژاندنی دامەزراوەی سەربازیی، كە "پارێزەری سێكیۆلاریزم"ە لە توركیادا، بەڵام بەمدواییە پەیوەندییەكانی ئەو بە دەوڵەتی توركەوە لەقۆناغی دەسەڵاتی پارتی دادو گەشەپێداندا دوچاری قەیران بۆتەوە.
 
یەكێك لە گرنگترین ئەو گرفتانەی كە لە ڕابردودا بەرۆكی توركیای گرتبو بونی كەلێن و بۆشایی بو لەنێوان گەل و دەوڵەت، هەروەها بەرفراوانبونی دەلاقەی نێوان تاك و دەوڵەت، ئەمەش بەهۆی پێڕەویی كردن لە سیاسەتە هەڵەكان، چارەسەركردنی ئەو گرفتە سیاسیی و كۆمەڵایەتییانەی كە دوچاری توركیا بۆوە پتر لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە لە ڕوانگەی ئەمنییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو گرفتانەدا كراوە. داوا بنەڕەتییەكانی هاوڵاتیانی تورك بەدرێژایی ساڵانی ڕابردو لەبواری دیموكراسیی و بەرفراوانبونی بواری مافی مرۆڤ و ئازادییەكان فەرامۆشكران، بگرە بەربەست و لەمپەری گەورەشی دروستكرد، لەپاش چەندین ئەزمونی تفتوتاڵ دەركەوت سیاسەتە ئەمنییەكان، كە ئاستەنگێكی گەورە بو بۆ گەلی تورك، بو بە مایەی كەڵەكەبون و پەرەسەندنی زیاتری ئەو گرفتانە. پاش ئەوەی توركیا پێی نایە نێو قۆناغی فرە حیزبیی هەنگاوی گەورە نرا لە بواری وەرچەرخانی دیموكراتیی و وەرچەرخانی مەدەنیی، بەتایبەت لە ماوەی دەسەڵاتی عەدنان مەندەریس و تورگوت ئۆزالدا، بە وردبونەوە لەو هەنگاوانەی كە لەماوەی ساڵانی ڕابردودا نران دەبینین ئەو ڕیفۆرمانە كە لەچوارچێوەی سازان لەگەڵ یەكێتی ئەوروپیدا بەدیهات لە هەردو ساڵی 1999-2001 هەنگاوی گەورە بون. هەمدیسان ماوەی ساڵانی 2002-2013 گرنگی زۆری هەیە، لەم ماوەیەدا ڕیفۆرمی گەورە بەدیهات لەڕوی وەرچەرخانی مەدەنیی و ئاشتەوایی و دەوڵەتی یاساو بەرزكردنەوەی پێوەرەكانی مافی مرۆڤ دەكرێت سەرجەمیان لەچوارچێوەی "وەرچەرخانی دیموكراتیی" لەقەڵەم بدەین(3).

پاش هەڵنوتان و داخزانی ڕەوتی ئیسلامیی بەدرێژایی ماوەكانی ڕابردو، بە لەبەرچاوگرتنی خاڵە لاوازو شپرزەكانی ڕێكخستنە ئیسلامییەكان، پارتی دادو گەشەپێدان لە 14ی ئابی ساڵی 2001 دامەزرا، زۆربەی دامەزرێنەرانی سەر بە پارتی رەفاه بون بەڕێبەرایەتیی نەجمەدین ئەربەكان، هەرچی ستراكچەری ڕێكخستنی پارتەكەیە لە ئەندامان و پارلەمانتارەكانی پارتە ڕاستڕۆ نێوەندەكانی وەك پارتی دایكی نیشتیمان و ڕێگەی ڕاست پێكهاتوە، وێڕای كەسانی تەكنۆكرات و دەرچوانی زانكۆكان و پیشەسازو بیرۆكراتەكان، ئەوانەی كە لە قۆناغەكانی پێشوتردا شارەوانییەكانیان بەدەستەوە بو، لەپاڵ بۆرژوای نێوەندو گچكەی ئەستەنبوڵ و مەزنە شارەكانی تر. پارتی دادو گەشەپێدان بە ڕێبەرایەتیی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان گوزارشتە لە پێكهاتەیەكی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی هاوچەرخ، سێكیۆلار نییە تا نوێنەرایەتیی نێوەندی توركیی بكات وەك هەردو پارتی دایكی نیشتیمان و ڕێگەی ڕاست، كەمالیش نییە بەو شێوەیەی كە چەپی نێوەندی توركیی نوێنەرایەتیی دەكات وەك پارتی گەلی كۆماریی و پارتی چەپی دیموكراتیی، هەروەها ئیسلامیش نییە بەو شێوەیەی پارتی رەفاه گوزارشتی لێكردوە، بەڵكو گوزارشتێكە لە ئیسلامگەرایی – ڕاستڕۆیی - چەپڕۆیی لە فۆرمێكی نوێدا(4).

سەركەوتنی پارتی دادو گەشەپێدان لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی (2003)دا بە دەسپێكی قۆناغێكی نوێی گەشەسەندنی بزاوتی ئیسلامیی لەقەڵەم دەدرێت، پارتی نێوبراو توانی بەهێزو گوڕێكی زۆرەوە شوناسێكی سیاسیی هاوچەرخ بهێنێتە ئاراوە لەڕێگەی گرتنەبەری بەرنامەیەكەوە، كە پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی توركیی پێكڕا نزیك بكاتەوەو دانویان پێكەوە بكوڵێت، توانیشیان ترس و زارەترەكبونی سێكیۆلاریستە كەمالییەكان و دامەزراوەی سەربازیی بڕەوێننەوە، بەوەی ئایین بەكاربهێنن لەژیانی سیاسیدا، چەندین جار دوپاتیان كردۆتەوە كە پابەندن بەوەی سێكیۆلاریزم تاقە شوناسی دەوڵەتی تورك بێت، لەپاڵ خۆنزیككردنەوەی زیاتر لە یەكێتیی ئەوروپیی و، هەوڵدان بۆ بونە ئەندام لە یەكێتییەكەدا. دیسانەوە پارتی دادو گەشەپێدان لەهەوڵی هێنانەئارای سێكیۆلاریزمێكدایە كە نزیك بێت لە سێكیۆلاریزمی سویسریی یاخود ئەمەریكیی، بەشێوەیەك هاونیشتیمانانی تورك ئازادبن لە بیروباوەڕە ئاینییەكان بەبێ هیچ جۆرە ترس و سەركوتكردنێك، بە پێچەوانەی سیستمی سێكیۆلاری توركیی "لائیكیی" توندڕۆ، كە چاوی لە فەڕەنسا دەكرد، بەشێوەیەك دەوڵەت جڵەوی ئایین بكات و بەری لێبگرێت نەچێتە نێو بواری گشتییەوە(5).
 
بە بڕوای دكتۆر تەڵاڵ یونس ئەلجەلیلی "ئەردۆغانیزم لەهەر شتێكی تر لە توركیادا نزیكترە لە گەلی تورك و، خاڵی وەرچەرخانی گەوهەرییە لە ئاراستەكانی تەوژمی ئیسلامیی لە توركیادا، بەتایبەت ئەو دەمەی ئەردۆغان توانی جیهانبینییەكی نوێ دابڕێژێت بۆ تێگەیشتنی پارتی دادوگەشەپێدان لە بیرۆكەی سێكیۆلاریزم، بەشێوەیەك لەگەڵ بانگەشەكانیدا بێتەوە بۆ سەرلەنوێ گێڕانەوەی شكۆی توركیا، كە تەنانەت لەلایەن ئاراستە نەتەوەپەرستەكانی توركیشەوە پێشوازی لێكرا، ئەمەش مانۆڕێكی زیرەكانەی ئەردۆغان بو، ئەو توانی ئەو دەلاقەیە تێپەڕێنێت كە كەوتبوە نێوان نەتەوەپەرستەكان و ئیسلامییەكانەوە"(6).

بە بڕوای دكتۆر ئیسماعیل شەتی:"ئەردۆغان پێیوایە دەوڵەتە دیموكراتخوازە گەشەسەندوەكان، مەبەست لێی ئەو دەوڵەتە دیموكراسیانەیە كە پێڕەویی لە سێكیۆلاریزمی ناتوندڕۆ دەكەن، پارێزەری شوناسی ئیسلامیی توركییە، بۆ خۆشی باس لەوە دەكات كە پارتی دادو گەشەپێدان پارتێكی موحافزكارو دیموكراتخوازە، بەو مانایەی پارێزگاریی دەكات لە نەریت و فەرهەنگی نەتەوەی تورك و، هەوڵیش دەدات لەپێناو جێبەجێكردنی دیموكراسیەتێكی بەهێزو گەشەسەندو، كە هیچی كەمتر نەبێت لە دەوڵەتە دیموكراتخوازەكانی جیهان"(7).

بزاوت و ڕێكخستنە سیاسییە ئیسلامییەكانی توركیا بەردەوام گەشەی بەرفراوانیان كردوەو، گرنگە لەڕوی كۆمەڵناسیی ئاینییەوە بەوردیی باس لە سیماو ڕوخسار و دیاردە ئیسلامییەكان بكرێت لەو وڵاتەدا، كە بون و ئامادەیی ڕێوڕەوتە ئیسلامییەكان بەقۆناغێكی دژوار و پڕ لەبەربەستدا گوزەری كردوەو هەڵكشان و داكشانی زۆری بەخۆوە بینیوە.

تەوژمی ئیسلامیی بەشێكی دانەبڕاوی فیكری توركیی هاوچەرخەو، ئیسلامیش ئیلهامبەخشی تەواوی سەرجەم ئەو هێزو گروپە ئاینییانەیە كە لە توركیادا كایەی گرنگ دەگێڕن و، بەردەوام لەهەوڵی كاڵكردنەوەی تێڕوانینە توندڕۆكان بون لەبەرامبەر ئایین و، هەوڵدان بۆ چەسپاندن و جێبەجێكردنی شەریعەتی ئیسلامیی، بۆیە ئاراستە ئیسلامییەكان و ڕوانینە هەمەلایەنەكانیان لەبواری چارەسەركردنی گرفتە كۆمەڵایەتیی و ئابوریی و سیاسییەكان ناكرێت فەرامۆش بكرێت، بگرە شایەنی وردبونەوەو خوێندنەوەی قوڵی زانستییە. لەڕاستیدا بەدرێژایی مێژو كەمالیزم یاخود ئەتاتوركیزم نەیتوانیوە ئەو ڕاستییە مێژوییە بسڕێتەوە، كە ئیسلام كاریگەریی ڕیشەیی هەیە لەسەر نەخشەی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی توركیا، چونكە ئەزمونی كاری سیاسیی ئیسلامیی قۆناغی نەشونماو گەشەسەندن و سەركەوتنی لە هەڵبژاردنەكاندا بڕیوەو لە قۆناغی پیادەكردنی سیاسیی و لە لوتكەی دەسەڵاتدایە.

پەراوێزەكان:

1- ثورة الشيخ سعيد ثيران من منظور عائلته: فوزي شيخ عبدالرحيم ثيران، الترجمة عن الكردية على شمدين، الطبعة الاولى، مطبعة رون، السليمانية، 2012.
2- جوڵانەوەی نەتەوەیی كورد بنەماو پەرەسەندنی: د. وەدیع جوەیدە، وەرگێڕانی د. یاسین سەردەشتیی،چاپی یەكەم، چاپخانەی سیما، سلێمانی، 2008، لا 447-448.
3- نجم الدين أربكان و دوره في السياسة التركية 1969-1997: منال الصالح، الطبعة الاولى، الدار العربية للعلوم ناشرون، بيروت، 2012.
4- الثورة الصامتة "حصاد التغيًر والتحول الديمقراطي في تركيا 2002-2013": ترجمه من التركية د. طارق عبدالجليل و د. أحمد سامي العايدي، الطبعة الثانية، من إصدارات مستشارية النظام العام والامن، 2013. 
5- گەشەسەندنی تەوژمی ئیسلامیی لە توركیا (1946-2012): كۆمەڵێك تۆژەر، وەرگێڕانی بەرزانی مەلا تەها، چاپی یەكەم، چاپخانەی كارۆ، سلێمانی، 2013.
6- "الديمقراطية المحافظة" ومستقبل العلمانية التركية: عماد قدورة، المركز العربي للأبحاث ودراسة السياسات، الدوحة، 2014، ص13.
7- كتێبێكی بڵاونەكراوەی دكتۆر تەڵاڵ یونس ئەلجەلیلی بەنێوی "خوێندنەوەیەك بۆ ئایدیای بژاردەی سیاسیی ئیسلامیی لە توركیا"، بەرزانی مەلا تەها كردویەتی بە كوردیی.
8- الاسلاميون وحكم الدولة الحديثة: د. إسماعيل الشطي، الطبعة الاولى، مطبعة منشورات ضفاف، بيروت، 2013، ص187.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.