سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

بێنیامین کۆنتسانت

15/07/2018


رامین جەهانبەگلوو

و:عەتا جەمالی

له‌ خوێندنه‌وه‌ی باوه‌ڕ و به‌رهه‌مه‌کانی بێنیامین کۆنستانتدا هه‌وڵ ده‌ده‌ین ئه‌وه‌ ده‌ربخه‌ین که‌ ره‌چه‌ڵه‌کی ره‌وتی گۆڕانه‌کان و بیچمگرتنی روانگه‌ی لیبرالی له‌ پرسه‌ یه‌زدانی-سیاسییه‌کاندا له‌ کوێوه‌یه‌ و به‌تیبه‌تی وڵامی ئایین بۆ ئه‌م پرسیارانه‌ چی بووه‌. هۆبز، چه‌مکی "تاک"ی بۆ چاره‌سه‌ری پرسی یه‌زدانی-سیاسی و هه‌روه‌ها پێشگیری له‌و کاره‌ساتانه‌ی له‌ ناسازگاریی نێوان ئه‌م دوو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ (سیاسه‌ت و ئایین) ده‌که‌وتنه‌وه‌، داهێنابوو. ئه‌و له‌دواییدا له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و چه‌مکه‌ واته‌ تاکی سیاسی، چه‌مکی ره‌هاگه‌رایی هێنایه‌ ئاراوه‌. لۆک و رۆسۆ له‌ روبه‌ڕووبونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌مکی ره‌هگراییدا، په‌ره‌یان به‌ روانگه‌ی هۆبز دا، به‌ڵام ئه‌وان چه‌مکێکی تریان له‌ "تاک"ه‌وه‌ داهێنا که‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئاشتیخواز و یه‌کگرتنخواز بوو. چه‌مکی تاک بووه‌ بناغه‌یه‌ک بۆ حاکمییه‌تێکی نوێ که‌ له‌ روانگه‌ی هۆبزدا له‌سه‌ر بنه‌مای نوێنه‌رایه‌تی و له‌ڕوانگه‌ی رۆسۆدا له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی گشتی بوو.

رۆسۆ به‌ زه‌قکردنه‌وه‌ی ئه‌و ئاڵۆزییانه‌ی ده‌رهاویشته‌ی سه‌رچاوه‌ی پڕهێزی لیبرالیزم بوون، کۆتایی به‌ قۆناغی یه‌که‌می لیبراڵیزم هێنا. دوهه‌م قۆناغی لیبراڵیزم که‌ له‌ نیوه‌ی یه‌که‌می سه‌دده‌ی نۆزده‌هه‌مدا پێی هه‌ڵگرت، لێکچوونێکی که‌می له‌گه‌ڵ قۆناغه‌که‌ی پێشوودا هه‌بوو، چونکه‌ ئه‌م دوو بڕگه‌یه‌ به‌هۆی روانگه‌کانی رۆسۆ و هه‌روه‌ها شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا لێکجیا ده‌بوونه‌وه‌. لیبراڵیزمی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م، شۆڕشی فه‌ڕه‌نسای هه‌م له‌ڕووی ده‌ره‌نجامه‌کانی و هه‌م له‌لایه‌ن کارکردی شۆڕشه‌وه‌ قه‌بووڵکرد و دانی پێدا نا. زۆرینه‌ی لیبراڵه‌ فه‌ڕه‌نسییه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزدهم، روانگه‌کانی "بۆرک"یان سه‌باره‌ت به‌ شه‌رمه‌زارکردنی شۆڕشی فه‌ره‌نسا قه‌بووڵ نه‌کرد، ئه‌گ رچی خۆیان چاک و خراپی شۆڕشیان لێکجیا ده‌کرده‌وه‌، به‌ڵام له‌ڕووی فکرییه‌وه‌ لایه‌نگری شۆڕش و به‌دژی رێژیمی رابردوو بوون. به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردوو ده‌بینین. ئه‌ شێوازی رووبه‌ڕووبوونه‌وانه‌ به‌لامانه‌و جێگه‌ی سه‌رسووڕمانن، چونکه‌ له‌ رژێمی رابردوودا به‌ڕاستی ئازادییه‌کان زیاتر ده‌سته‌به‌ر ده‌کران، به‌ڵام لیبراڵه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌میش پاساوێکیان هه‌بوو بۆخۆیان. رژێمی فه‌ڕه‌نسا هه‌تا به‌ر له‌ شۆڕش به‌هه‌ر حاڵ له‌سه‌ر هه‌ندێ پڕه‌نسیپ بونیاد نرابوو که‌ خه‌باتی لیبرالیزم به‌دژی ئه‌و پڕه‌نسیپانه‌ بوو،پڕه‌نسیپگه‌لێک که‌ په‌یوه‌ندییان به‌ حاکمییه‌تی ره‌های پاشا و ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کڵێساوه‌ هه‌بوو.

به‌م حاڵه‌وه‌ لیبراڵه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌پێچه‌وانه‌ی لیبراڵه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م به‌شێوه‌یه‌کی سه‌یر و نائاسایی مه‌زهه‌بی بوون و هه‌ر له‌م‌ رووه‌وه‌ رووداوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کانیان له‌ روانگه‌ی سیاسییه‌وه‌ راڤه‌ ده‌کرد. ئه‌وا هه‌روه‌ها باوه‌ڕیان به‌ ره‌گه‌زێک ین چه‌مکێکی نوێ هه‌بوو که‌ له‌ ۆناغی یه‌که‌می لیبراڵیزمدا بوونی نه‌بو. ئه‌و ره‌گه‌زه‌ش مێژو بوو. له‌ڕوانگی ئه‌واندا گشتی بوونی په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌کان که‌ پێشتر به‌شێوه‌ی ئیرادی و سروشتی بیچمی ده‌گرت ئیتر له‌ واتای گه‌وهه‌ر و سروشتی ئه‌واندا جێگه‌ی نه‌بوو، به‌ڵکوو ئه‌مجاره‌ له‌ قاڵبی چه‌مکی "مێژوویی" یان له‌ ئه‌ندێشه‌ی "کامڵبوونی مێژوویی"دا بیچمی ده‌گرت.

بێنیامین کۆنستانت، لیبراڵێکی نموونه‌یی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌. ئه‌و ژایه‌تیی له‌گه‌ڵ روانگه‌ی "حاکمییه‌تی بێسنوور"دا ده‌کرد که‌ له‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نسادا گه‌ڵاڵه‌ کرا. به‌جێی ئه‌و باس له‌ به‌ستێنێکی تاکی ده‌کات که‌ به‌ گشتی له‌ ده‌ره‌وه‌ی که‌شی فکریی شۆڕشدایه‌. ئه‌و قۆناغی یه‌که‌می لیبراڵیزم که‌ له‌وێدا تاکی سروشتی رووبه‌ڕووی نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بێته‌وه‌ قه‌بووڵ ده‌کات، به‌ڵام قۆناغی دووهه‌می ئه‌و که‌ ئه‌م تاکه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندیی بیصم گرتنی حاکمییه‌تی گشتی و خه‌ڵکدا ره‌تده‌کاته‌وه‌، قه‌بووڵ ناکات. ئه‌و له‌ به‌ه‌ژه‌وه‌ندیی ئازادیی نیگه‌تیڤدا سه‌ره‌تا لیبراڵیزمی ره‌سه‌ن قه‌بووڵ ده‌کات و بۆ دژایه‌تی و به‌ دژی قۆناغی دووهه‌م که‌ ئازادیی پۆزێتیڤه‌ سوودی لێوه‌رده‌گرێت. بێگومان بێنیامین کۆنستانت و کاریگه‌رییه‌که‌ی ئه‌و بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی هڵۆڵ بوونی روانگه‌ی لیبراڵی بله‌چاو رووداوی شۆڕشگێڕانه‌ به‌رچاو نه‌که‌وێت. له‌لایه‌که‌وه‌ ئه‌و سه‌رسه‌ختانه‌ هه‌واداری شۆڕش و دژی رژێمی کۆنه‌ و له‌لایه‌کی تره‌وه‌ به‌ ره‌خنه‌گرێکی زۆر جیدی و کاریگه‌ر له‌ پرسی ئه‌خلاقییات و رۆحی شۆڕشدا دێته‌ هه‌ژمار. به‌بۆچوونی کۆنستانت مانای شۆڕش ململانێی نێوان سیاسته‌می هه‌ڵبژاردن و سیاسته‌می میراتییه. کۆنستانت لایه‌نگری سیسته‌می هه‌ڵبژاردنه‌ چونکه‌ به‌ڕای ئه‌و ئه‌و سیاسته‌مه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کسانییه‌ و یه‌کسانیش به‌ڕای ئه‌و به‌مانای دوایین ئامانجی مێژوویی مرۆڤ دێته‌ هه‌ژمار. به‌بۆچوونی کۆنستانت لووتکه‌ی مرۆڤایه‌تی شتێک نییه‌ جگه‌ له‌ ‌ یه‌کسانیخوازی. له‌ڕوانگه‌ی ئه‌ودا چه‌مکی یه‌کسانی ئیتر جێیه‌کی له‌ تیۆریی دۆخی سروشتیدا (که‌ له‌لایه‌ن لیبراڵه‌کانی به‌ر له‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نساوه‌ گه‌ڵاڵه‌ کرابوو) نییه‌، به‌ڵکوو جێگه‌ی ئه‌و له‌ مێژوودایه‌. 

ده‌زانین تیۆریی دۆخی سروشتی وه‌ک پێویست ده‌بێته‌ هۆی بیچمگرتنی په‌یکه‌ره‌ی سیاسی له‌سه‌ر بنه‌مانی ئه‌ندێشه‌ی حاکمییه‌تی ره‌ها له‌ڕوانگه‌ی کۆنستانتدا شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا ئه‌وه‌ی سه‌لماندبوو که‌ له‌بۆ ئازادییه‌ سیاسییه‌کان هئچ چه‌مکێک مه‌ترسیدارتر نییه‌ له‌ حاکمییه‌تی ره‌ها. کۆنستانت چوارچێوه‌ی تیۆریی خۆی به‌م شێوه‌یه‌ گه‌ڵاڵه‌ ده‌کات: "گه‌ڵاڵه‌ی په‌تیی حاکمییه‌تی خه‌ڵکی له‌هه‌ر حاڵه‌تێکدا ده‌بێته‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی ئازادیی تاک" چونکه‌ حاکمییه‌تی خه‌ڵکی له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ به‌مانای سه‌روه‌ریی ئیراده‌ی گشتی به‌سه‌ر ئیراده‌ پاژه‌کی و تاکییه‌کاندایه‌. به‌بۆچوونی کۆنستانت حاکمییه‌ت ته‌نیا له‌ بیچمێکی به‌رته‌سک و رێژه‌ییدا بوونی هه‌یه‌. به‌واتایه‌کی تر ئه‌وه‌ قه‌بووڵ ناکات که‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌شێوه‌ی گشتی حاکمییه‌تێکی بێسنوور به‌سه‌ر ئه‌ندامه‌کانی خۆیدا بسه‌پێنێت، چونکه‌ به‌شێک له‌ ژیانی مرۆیی پێویسته‌ به‌ تاکی و سه‌ربه‌ست بمێنێته‌وه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمی یاساداڕێژی و پیاده‌کردنی بڕیاری کۆمه‌ڵگه‌ بمێنێته‌وه‌.

ده‌بێ له‌وه‌ تێبگه‌ین کۆنستانت دژی ئه‌ندێشه‌ی حاکمییه‌ت نییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌ندێشه‌ی حاکمییه‌تی بێسنووری خه‌ڵکیدا نییه‌ که‌ رۆسۆ باوه‌ڕی پێی بوو، به‌ پووچه‌ڵی ده‌زانێت. له‌ ره‌خنه‌ له‌ رۆسۆدا ده‌ڵێ په‌یمانی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ به‌سوودی ئازادی به‌گوێدا چه‌پاوه‌ و دووپات کراوه‌ته‌وه‌ له‌ڕاستیدا گرینگترین ته‌وه‌ری پشتگیری له‌ هه‌موو ئیستبدادێکه‌. کۆنستانت ده‌ڵێ: کاتێ رۆسۆ راده‌گه‌یه‌نێ حاکمییه‌ت هه‌ڵگری دابه‌شبوون نییه‌ یان ناتوانێ شێوه‌ی نوێنه‌رایه‌تی به‌خۆیه‌وه‌ بگرێت، ئه‌م واتایه‌ دروست به‌م مانایه‌یه‌ که‌ حاکمییه‌ت ناتوانرێ جێبه‌جێ بکرێت. به‌بۆچوونی کۆنستانت رۆسۆگه‌رایی و ئه‌ندێشه‌ی رۆسۆیی ره‌نگدانه‌وه‌ی کاره‌ساته‌کانی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسایه‌. له‌م رووه‌وه‌ که‌ ه‌رگێکی خه‌ڵه‌تێنه‌ری وه‌ک چه‌مکی ئیراده‌ی گشتی ده‌خاته ‌پاڵ خۆی که‌ له‌پشت ئه‌وه‌وه‌ کۆمه‌ڵه‌ په‌رچه‌کردارێکی وه‌ک نه‌فره‌تی که‌سانه‌، به‌رژه‌وه‌ندیخوازییه‌کان و ترس هان ده‌درێن و ده‌کارن. کۆنستانت هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ ده‌درکێنێت که‌ رۆسۆ زیاترین خه‌ساری گه‌یاندۆته‌ فه‌ڕه‌نسا، چونکه‌ ئه‌ندێشه‌ی کۆماریی کۆنی هێناوه‌ته‌ ناو سه‌نته‌ری ئاگاییه‌ مۆدێرنه‌کانه‌وه‌. 

به‌م پێیه‌ به‌بۆچوونی کۆنستانت بێبه‌ختی و شکسته‌کانی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ به‌هۆی ئه‌مدێشه‌ی حاکمییه‌تی خه‌ڵکی ئه‌وه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکوو ده‌رهاویشته‌ی ئه‌ندێشه‌ی ده‌وڵه‌تشاری کۆنینه‌ی (ئیسپارت)ه‌ که‌ رۆحی شۆڕشگێڕه‌کانی له‌ده‌ستی خۆیدا گرتووه‌ و داگیری کردووه‌. ئه‌گه‌ر شۆڕشگێڕه‌ فه‌ڕه‌نسییه‌کان سه‌ره‌ڕای نییه‌ته‌ پاکه‌که‌یان ببنه‌ زۆردار، هۆیه‌که‌ی ئه‌وه‌ ییه‌ که‌ ئه‌وان کوێرانه‌ په‌یڕه‌وی له‌ لۆژیکی حاکمییه‌تی خه‌ڵکی ده‌که‌ن، به‌ڵکوو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ چه‌مکی ئازادی به‌ هه‌مان خوێندنه‌وه‌ و واتا کۆنه‌که‌ی تێده‌گه‌ن و ده‌خوازنله‌ فه‌ڕه‌نسای مۆدێڕندا ئازادیییه‌کی که‌ونارا(له‌ڕووی واتاییه‌وه‌) جێگیر بکه‌ن. به‌ڵام کۆنستانت جیاوازیی نێوان ئازادیی کۆنینه‌ و ئازادیی مۆدێڕن چلۆن نیشان ده‌دات؟ ده‌بی بزانین ژێده‌ری سه‌ره‌کیی ئه‌م دوونواڕییه‌(dichotomy) کۆنستانت ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ دوو جۆری ئازادی که‌ مۆنتسکیۆ له‌ کتێبی رۆحی یاساکاندا دیاریی کردوون. له‌م کتێبه‌دا مۆنتسکیۆ سه‌رنجی هه‌موان به‌لای جیاوازیی نێوان ئینگلستانی مۆدێڕن و ئیسپارتی کۆن راده‌کێشێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌و هیچکات زاراوه‌ی "ئازادیی مۆدێڕن" به‌کار ناهێنێت، به‌ڵام ئاماژه‌ به‌ چه‌مکێکی نزیک له‌و ده‌کات. مۆنتسکیۆ، ئیسپارت به‌ جه‌مسه‌ری سه‌ره‌کی و خاڵی وه‌رجه‌رخانی سیاسه‌ت له‌سه‌ر بناغه‌ی زانایی (فضیلت) ده‌زانێ. له‌ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ ئیسپارت ده‌یرێکه‌ که‌ له‌ڕێگه‌ی بێبه‌شکردنی ئه‌ندامه‌کانی له‌ هه‌موو ده‌رفه‌ته‌ مرۆییه‌کان، جگه‌ له‌و ده‌رفه‌تانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ کارکرده‌ ره‌سمییه‌ گرووپییه‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌فادارییه‌کی یه‌کپارچه‌ی بۆ ‌خه‌ڵکه‌که‌ی ده‌سته‌به‌ر کردووه‌.

کۆنستانت ئازادیی کۆنینه به‌ به‌شداریکردنی چالاکانه‌ و به‌رده‌وام بۆ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی گشتی ده‌زانێت. به‌ڵام ئازادیی مۆدێرن به‌بۆچوونی ئه‌و جۆرێک به‌هره‌مه‌ندیی ئاشتییانه‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیی تاکی و تایبه‌تی. له‌ کۆماریه‌ کۆنه‌کاندا پێوه‌ری سه‌رزه‌مین به‌و مانایه‌ بوو که‌ هه‌ر شارۆمه‌ندێک له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ خاوه‌نی بایه‌خی تاکییه‌. به‌م پێیه‌ ته‌واوی خه‌ڵک له‌ کاروباری یاساداڕێژی، ناردنی ده‌نگ، دادوه‌رییه‌کان و هه‌روه‌ها بڕیاری جه‌نگ و ئاشتیدا، ده‌وریان هه‌بوو، که‌واته‌ ئیمتیازی ئازادیی کۆن ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ هه‌موو خه‌ڵکی له‌ڕێزه‌ی حاکمه‌کان نزیک ده‌کرده‌وه‌. خه‌ڵکی کۆن ره‌زایه‌تی زیاتریان له‌ هه‌بوونی کۆماریی خۆیان هه‌بوو و که‌متر به‌هره‌یان له‌ ژیانی تایبه‌تی وه‌رده‌گرت، به‌ڵام له‌بۆ مۆدێڕنه‌کان پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌یه‌، نزیکه‌ی هه‌موو به‌هره‌مه‌ندی و ئاره‌زووه‌کانی خه‌ڵکی مۆدێرن په‌یوه‌سته‌ به‌ ژیانی تایبه‌تیی ئه‌وانه‌وه‌ و ئه‌و جیاوکه‌ی ئه‌م ئازادی به‌م خه‌ڵکه‌ی ده‌به‌خشێت له‌وه‌دایه‌ که‌ نوێنه‌ره‌کانی خۆیان هه‌ڵبژێرن چونکه‌ مۆدێرنه‌کان له‌ ژیانی گشتیی خۆیاندا به‌رژه‌وه‌ندیگه‌لێکی زۆر زووتێپه‌ڕیان هه‌یه‌ . به‌م شێوه‌یه‌ ئازادیی مۆدێرن شطێکه‌ له‌ چه‌شنی توانستی کرداری پۆزێتتیڤ به‌ هه‌مان شێوه‌ی ئازادیی سه‌رده‌می کۆن به‌ڵام له‌م ناوه‌نده‌دا جیاوازییه‌ک هه‌یه‌ که‌ له‌راستیدا مێژووییه‌. ئازادیی کۆن ته‌نیا له‌ کۆمه‌ڵگه‌ که‌م دانیشتووه‌کاندا که‌ له‌ڕووی واتا نیشتمانییه‌کانه‌وه‌ و هاوشێوه‌ له‌ڕووی مه‌زهه‌بییه‌وه‌ ده‌گونجێت. به‌م پێیه‌ روونه‌ که‌ که‌ کۆنستانت مه‌به‌ستی مه‌به‌ستی سه‌روه‌ری دان به‌ پڕه‌نسیپه‌ مۆدێڕنه‌کان به‌ سه‌ر پڕه‌نسیپه‌ کۆنه‌کاندا نییه‌. ئه‌و ته‌نیا ده‌یه‌وێ بڵێ که‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی بۆ به‌ختیاریی مرۆیی له‌ ده‌وڵه‌تشاره‌ کۆنه‌کاندا به‌ته‌واوی جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجه‌کانی ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێڕنه‌کاندا. کۆنستانت وه‌ک مۆنتسکیۆ ناڵێ ئازادیی مۆدێڕن زێده‌ له‌ ئازادییه‌کانی کۆن له‌ سروشت و گه‌وهه‌ری مرۆڤه‌وه‌ نزیکن و یان ئازادییه‌کانی کۆن نامرۆڤانه‌ن. ئه‌و ته‌نیا ده‌ڵێ به‌کاربردنی سیاسه‌ته‌کانی کۆن له‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تیی مۆدێڕندا خه‌ساری جیددی بۆ مرۆڤه‌کان دێنێته‌ ئاراوه‌، چونکه‌ ژیانی ئه‌وان تووشی دژهۆنی ده‌کات. کۆنستانت ده‌ڵێ: ته‌نیا له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕندا ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ دێته‌ پێشه‌وه‌ که‌ ئازادییه‌کانی سه‌رده‌می کۆن وه‌ک که‌ره‌سته‌یه‌ک بۆ پاساودانه‌وه‌ی سته‌م سوودیان لێوه‌ربگیرێت. 

تایبه‌تمه‌ندیی پلۆرلیستیی کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕن وه‌ک جیاوازیی نێوان ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی خوازراوبوونی ئازادیی کۆن ده‌کاته‌ زه‌مینه‌یه‌ک و بیانوویه‌کی گونجاو بۆ ئیستبدادی سیاسی. باسه‌که‌ی کۆنستانت له‌م بواره‌دا به‌لایه‌نی زۆره‌وه‌ رووی له‌ شکستی تیۆریسازه‌ سیاسییه‌کانی یۆنان له‌ ده‌ستنیشانکردن و په‌ره‌پێدانی جیاوازیی مۆدێڕن له‌ نێوان کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی ه‌ ده‌وڵه‌تدایه‌. چه‌مکی مۆدێڕنی مافی تاکی به‌ مه‌به‌ستی به‌رگری له‌ جودایی نیوان ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی به‌کار ده‌هێنرێت. هه‌ر له‌م رووه‌وه‌ کۆنستانت ده‌ڵێ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کۆندا تاک به‌ ته‌واوی فیدا و قوربانیی کۆمه‌ڵ ده‌بێت. ئه‌م نه‌بوونه‌ گشتییه‌ی مافی تاکی یان سه‌ربه‌خۆیی که‌سانه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کۆندا ده‌هاویشته‌ی پێکهاته‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیی ده‌وڵه‌تشار بوو. خه‌ڵکی سه‌رده‌می کۆن له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون که‌ گشت به‌ها مرۆییه‌کان، جگه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌، له‌ به‌ستێنی سیاسیدا رووده‌ده‌ن. به‌م پێیه‌ شارۆمه‌ندان به‌خته‌وه‌ریی خۆیان له‌ کاروباری شارۆمه‌ندیدا ده‌بینی، چونکه‌ جگه‌ له‌مه‌ نه‌یانده‌توانی بیر له‌ شتێکی تر بکه‌نه‌وه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ که‌ هیچ په‌نایه‌کی باوه‌ڕپێکراو له‌ به‌رانبه‌ر ئۆتۆریته‌ی سیاسیدا له‌ ئارادا نه‌بوو، هیچ بژارێکی باشتر بۆ به‌شداریی سیاسی له‌ئارادا نه‌بوو.

 

کۆنستانت به‌ روونی باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ ناتوانێ دان به‌ روانگه‌ی ئه‌ره‌ستوو بۆ " شارۆمه‌ندیی هه‌مه‌کی" وه‌ک سه‌رکه‌وتنێکی شکۆدار له‌ به‌خته‌وه‌ریی مرۆڤدا بنێت. کۆنستانت هه‌وڵده‌دات له‌ رێگه‌ی لادانی راڤه‌ی گه‌ردوونناسانه‌ی یۆنانی له‌ ژیانی سیاسی و سه‌قامگیرکردنی شڕۆڤه‌یه‌کی ناگه‌ردوونناسانه‌وه‌ تیۆرییه‌که‌ی ئه‌ره‌ستوو راست بکاته‌وه‌. ئه‌ره‌ستوو گوتوویه‌تی "ده‌وڵه‌تشار" سه‌روه‌ره‌ به‌سه‌ر تاکدا و شارۆمه‌ندی به‌رزترین به‌خته‌وه‌رییه‌ بۆ مرۆڤ. کۆنستانت له‌ ژێر کاریگه‌ریی مۆنتسکیۆدا هه‌وڵ ده‌دات بۆ ره‌چه‌ڵه‌ک و ئاخێزگه‌ی شارۆمه‌ندیی که‌ونارا، له‌ بیچمێکی ته‌واو ناغایه‌تگه‌رایانه‌ و نائه‌ره‌ستوییه‌وه‌ روونکردنه‌وه‌یه‌کی تر بدۆزێته‌وه‌. ئه‌و هه‌وڵ ده‌دات شێوه‌ی ده‌رکی غایه‌تگه‌رایانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ کۆنه‌کان له‌ خورافه‌ و ئه‌فسوون پاکژ بکاته‌وه‌ و به‌م شێوه‌یه‌ چه‌مکی شاری کلاسیک له‌ راستی نزیک بکاته‌وه‌. به‌کور‌تی به‌بۆچوونی کۆنستانت گرینگترین جیاوازیی نیوان ده‌وڵه‌تشاری یۆنانی و ده‌وڵه‌تی مۆدێڕن ده‌رکه‌وتنی جیاوازییه‌کی به‌رجه‌سته‌ی نێوان ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی له‌ ده‌قی مۆدێڕنیته‌دایه‌. له‌ کۆمه‌ڵگه‌ مۆدێڕنه‌کاندا ئازادبوون له‌ به‌ندی سیاسه‌ت ئامانجێکی پۆزێتیڤه‌ نه‌ک بێبه‌شی و به‌تاڵیی رووت. کۆنستانت ده‌گات به‌م روانگه‌یه‌ و ئیدعا ده‌کات سیسته‌می نوێنه‌رایه‌تی ، دۆزینه‌وه‌ و داهێنانی مۆدێڕنه‌کانه‌.به‌ واتایه‌کی تر به‌ڕای کۆنستانت شارۆمه‌ندانی مۆدێڕن له‌به‌ر هۆیه‌کی مۆدێڕن به‌ها ده‌ده‌ن به‌ نوێنه‌رایه‌تی، چونکه‌ ئه‌م نوێنه‌رایه‌تییه‌ چوارچێه‌وه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی بۆ تێرکردنی ئاره‌زووه‌کانی ئه‌وان له‌ دووره‌په‌رێزبوون له‌ به‌شداریکردنی به‌رده‌وام له‌ سیاسه‌تدا ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن. "نوێنه‌رایه‌تی" له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ شارۆمه‌ندان ده‌رگیری ژیانی سیاسی ده‌کات، هاوکات رزگاریشیان ده‌کات له‌ ژیانی سیاسی. به‌م پێیه‌ به‌کرده‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌کی چڕوپڕ هه‌یه‌ له‌ نێوان پڕه‌نسیپی نوێنه‌رایه‌تی و ئازادیی مۆدێڕندا. کۆنستانت له‌م باره‌یه‌دا له‌ رۆسۆدوور ده‌که‌وێته‌وه‌. رۆسۆ، ئازادی له‌ چوارچێوه‌یه‌کی ره‌واقی یان ئیسپینۆزایی و به‌واتایه‌ی گونجانی میازه‌کان و توانسته‌کان، پێناسه‌ ده‌کات. له‌ڕوانگه‌ی رۆسۆدا مرۆڤ له‌و کاته‌دا ئازاده‌ که‌ ئاره‌زووه‌کانی له‌گه‌ڵ تواناکانیدا بۆ تێرکردنی ئه‌و ئاره‌زووانه‌ی یه‌کسان بن. رۆسۆ به‌ ئیلهام گرتن له‌ سیسته‌می ئیسپارت، به‌شێوه‌یه‌کی ره‌شبینانه‌ ده‌ڵێ ئازادی له‌ کۆمه‌ڵگه‌ گه‌وره‌کاندا له‌سه‌ر دابه‌شکردنی کار وه‌ستاون، ئه‌سته‌مه‌. کۆنستانت به‌پێچه‌وانه‌ی رۆسۆ ئازادی وه‌ک کارکردی ده‌رفه‌ته‌ له‌به‌رده‌سته‌کان ده‌زانێ و له‌م باره‌یه‌دا بایه‌خێک به‌ به‌ختیاری یان به‌ها گشتییه‌ مرۆییه‌کان نادات. 

کۆنستانت چه‌مکی ئازادی له‌ ئاوه‌ڵدوانه‌ کۆنینه‌که‌ی واته‌ چه‌مکی (خود به‌ڕاستگه‌ڕاوی self-realization) جیا ده‌کاته‌وه‌. ئه‌و نه‌ک ته‌نیا ئازادی به‌ ته‌واوکه‌ری ئامانجی مرۆڤ له‌به‌رچاو ده‌گرێت به‌ڵکوو به‌ سه‌رچوه‌ی سه‌ره‌کیی ده‌رفه‌ته‌ بێژماره‌کان ده‌زانێ. به‌م شێوه‌یه‌ ئازادی به‌ بۆچوونی کۆنستانت به‌مانای توانایی هه‌ڵبژاردن له‌ نێوان ده‌رفه‌ته‌کان و هه‌له‌ زاپاسه‌کانه‌.‌ که‌سێک به‌ مه‌رجێک ئازاده‌ که‌ دامه‌زراوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان زاپاسگه‌لی گونجاو و شایانی سه‌رنج بخه‌نه‌ به‌ر ده‌ست. به‌پێی بۆچوونی کۆنستانت ئازادیی بزوێنه‌ری ئه‌ندێشه‌ی شه‌فافییه‌ته‌. شه‌فافییه‌ت به‌بۆچوونی کۆنستانت که‌شی گفتوگۆ و دایالۆگ و هه‌روه‌ها گۆڕینه‌وه‌ی ئه‌ندێشه‌کانه‌، چونکه‌ کاتێ ئه‌ندێشه‌کان له‌ نێوان هه‌مواندا سه‌نگ و سووک بکرێن، ئه‌گه‌ری ئاشکرا بوونی حه‌قیقه‌ت و له‌ناوچوونی هه‌ڵه‌ زیاتر ده‌بێت. به‌م پێێه‌ ئه‌ندێشه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ گه‌ڵاڵه‌ی لیبرالیزمی کۆنستانتدا بابه‌تێکی سه‌ره‌کییه‌. شه‌فافییه‌ت مافێکی پیرۆزه‌. له‌ یاسای لیبراڵیدا شه‌فافییه‌ت به‌ڕۆحی حکوومه‌ت داده‌نرا. ئه‌مه‌ به‌بۆچوونی کۆنستانت به‌و مانایه‌یه‌ که‌ شه‌فافییه‌ت کاریگه‌رترین گه‌ره‌نتییه‌ به‌دژی حکوومه‌ته‌ ئیستبدادی و سه‌ره‌ڕۆکان.

توانایی شارۆمه‌نده‌کان بۆ یه‌کده‌نگکردن ورێکخستنی به‌ره‌نگاری دواگه‌ره‌نتییه‌ که‌ رێگه‌ له‌ ستاندنه‌وه‌ی متمانه‌ی خه‌ڵک له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ ده‌گرێت.  به‌م شێوه‌یه‌ کۆنستانت بڕوای به‌ ئه‌ندێشه‌ی "به‌خته‌وه‌ریی گشتی" نییه‌ چونکه‌ له‌ مه‌ودای شۆڕشی فه‌ڕه‌نسادا ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ تاکه‌کان تاوان و خه‌یانه‌ته‌کانی خۆیان به‌ناوی خه‌ڵکه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دا و هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌ندێشه‌ی به‌خته‌وه‌ریی گشتی به‌شێوه‌ی پۆشته‌ خاڵێکی نیگه‌تیڤ و نه‌رێنی له‌خۆ ده‌گرێت چونکه‌ هه‌میشه‌ به‌رژه‌وه‌ندی روانگه‌گه‌لێکی لێکنه‌چوو له‌ گرووپ و شانده‌ سیاسییه‌کاندا هه‌یه‌. کۆنستانت سه‌رنجی خۆی ده‌خاته‌ سه‌ر که‌شی تایبه‌تیله‌چوارچێوه‌ی که‌شی گشتیدا.ئه‌و به‌ مه‌به‌ستی سازگارکردنی وه‌فاداری و بڕوای که‌سانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌رکی شارستانیدا، به‌رگری له‌ ده‌نگدانی نهێنی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا ده‌کات. به‌بۆچوونی کۆنستانت تایبه‌تی بوون به‌ستێنی شه‌فافییه‌ته‌، به‌ڵام جیاکردنه‌وه‌ی شارۆمه‌ندان له‌ سه‌ربه‌خۆیی ئابوورییان له‌ڕێگه‌ی چه‌مکی شارۆمه‌ندیی گشتییه‌وه‌، خه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵک و شه‌ڕه‌نگێزییه‌، چونکه‌ کاتێ سه‌ربه‌خۆیی تایبه‌تی و ئازادی له‌ناو بچێت مافی سیاسیش له‌ناو ده‌چێت. هه‌ر له‌م رووه‌وه‌یه‌ که‌ کۆنستانت پێیوایه‌ ئازادیی شارستانی و ئازادیی سیاسی په‌یوه‌ندییه‌کی دوولایه‌نه‌ و ده‌روونییان له‌گه‌ڵ یه‌کدا هه‌یه‌. کۆنستانت پێداگرانه‌ داوا له‌ هاوڵاتییانی خۆی ده‌کات که‌ کرداری گشتییان ئاوێته‌ی سه‌ربه‌خۆیی تایبه‌تی بکه‌ن و یه‌کانگیری بکه‌ن. ئه‌م داوایه‌ی به‌گشتی له‌و رووه‌وه‌یه‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ پێگه‌یشتوو و پێشکه‌وتنی شارستانییه‌ت په‌یوه‌ندیگه‌لێکی نوێ له‌نێوان مرۆڤه‌کاندا هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌.

به‌ڕای کۆنستانت مرۆڤی مۆدێڕن سروشت و گه‌وهه‌رێکی نوێی به‌ده‌ست هێناوه‌. ئه‌و ته‌نیا له‌ ده‌قی مێژوودا نییه‌، به‌ڵکوو "له‌" مێژوو و "بۆ" مێژووشه‌. به‌م پێێه‌ ته‌نیا دامه‌زراوه‌ مێژووییه‌ گونجاوه‌کان بۆ گه‌وهه‌ریمرۆیی بریتین له‌: حکوومه‌تی نوێنه‌رایه‌تی، حاکمییه‌تی زۆرینه‌، سیاسته‌می دادوه‌ریی سه‌ربه‌خۆ، ئاسانگیری و فره‌مینبه‌ریی ئایینی و ئازادیی چاپه‌مه‌نین". ئه‌نجام ئه‌ویه‌ که‌ یارمه‌تی بنچینه‌یی کۆنستانت بۆ ته‌وه‌ره‌ سیاسییه‌ نوێیه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ پاساوێکی تۆکمه‌ و رێکوپێکی سه‌باره‌ت به‌ مه‌ترسیی به‌کارهێنانی ئاڕمانی کۆنینه‌ی شارۆمه‌ندێکی گشتی بۆ دۆخ و بواره‌ مۆدێڕنه‌کان ئاماده‌ کردووه‌. ئه‌ندێشه‌ی لیبراڵی ئه‌و به‌ مه‌به‌ستی خه‌بات به‌دژی پێشێلکردنی مافی تاکی و قۆرخکردنی ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌تێکی ناوه‌ندیکراودا، گه‌ڵاڵه‌کراوه‌. کۆنستانت ده‌ڵێ ستایش و پێداهه‌ڵکوتن به‌ سیاسه‌ته‌کانی کۆن له‌ ئورووپای مۆدێڕندا به‌ مانای نکۆڵیکردن و بریندارکردنی سنووری نێوان که‌شی تایبه‌تی و که‌شی گشتییه‌. 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.