سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ی یارسان(بەشی یەکەم)

28/08/2018


نووسینی: ت. تاهیری
وه‌رگێڕانی: بیهزاد خۆشحالی

 

یارسان و رێبازه‌كانیتر
 دوای به‌رفراوانبوونی وڵاتانی ئیسلامی و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینی ئیسلام، به‌مه‌به‌ستی باشتر به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م وڵاتانه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی موسڵمان پێویستییان به‌دانان و ئیجرای یاسای تایبه‌ت بوو، چونكه‌ له‌سه‌رده‌می ژیانی حه‌زره‌تی محه‌ممه‌ددا، ئه‌و زاته‌ گشت كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابوورییه‌كانی به‌پشتبه‌ستن به‌ "وه‌حی" چاره‌سه‌رده‌كرد، به‌ڵام دوای كۆچیدوایی پێغه‌مبه‌ر، وه‌حی نه‌ما و قورئانیش نه‌یده‌توانی وه‌ڵامی گشت كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بداته‌وه‌. ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ یارانی نزیكی پێغه‌مبه‌ر "سه‌حابه‌" گشت ئه‌و بیره‌وه‌ری و گوتانه‌ی له‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ وه‌ریانگرتبوو و له‌یادیان مابوو، وه‌بیربهێننه‌وه‌ و به‌مشێوه‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كان بده‌نه‌وه‌ و چاره‌سه‌ری كێشه‌كان بكه‌ن. ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی دروستبوونی حه‌دیس.

 

ئه‌ڵبه‌ت پاش كۆچیدوایی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام، هه‌ندێك له‌ یارانی نزیكی ئه‌و زاته‌ به‌مه‌به‌ستی پاراستنی قورئان وه‌ك ته‌نیا سه‌رچاوه‌ی موسڵمانێتی، له‌گه‌ڵا حه‌دیس و پشتبه‌ستن به‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی سه‌حابه‌ نه‌بوون، به‌ڵام گرووپێكیتر له‌ سه‌حابه‌ و له‌سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌، عه‌لی كوڕی ئه‌بوتالێب، به‌پشتبه‌ستن به‌ وته‌یه‌كی پێغه‌مبه‌ر كه‌ فه‌رمووبووی: خودا شادیده‌دات به‌و كه‌سه‌ی كه‌ وته‌كانی منی بیستووه‌ و له‌ بیریناكات و بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ گوێیانلێنه‌بووه‌. له‌سه‌ر كۆكردنه‌وه‌ و بڵاوكردنه‌وه‌ی حه‌دیسه‌كان پێداگرییانده‌كرد. ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ لایه‌نگران و دۆستانی عه‌لی، له‌وانه‌ "مالیكی بنی ئه‌نه‌س" له‌ ریزی پێشه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ بن كه‌ ده‌ستیانداوه‌ته‌ كۆكردنه‌وه‌ی حه‌دیس و زانستی تایبه‌ت به‌م بواره‌یان پێكهێنا و گه‌شه‌یانپێدا كه‌ له‌ناو ئه‌هلی سوننه‌دا له‌سه‌رده‌می "عومه‌ری ئیبنی عه‌بدولعه‌زیز"ه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد(1).

 

 گێڕانه‌وه‌ی حه‌دیس و شیكردنه‌وه‌ی، بووه‌ هۆی پێكهاتن و سه‌رهه‌ڵدانی مه‌رجه‌ع و كه‌سایه‌تییه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كانی ئه‌م بواره‌. هه‌رئه‌مه‌ش ململانێی لێكه‌وته‌وه‌ و به‌ره‌و لایه‌نی جیاوازی له‌ كۆمه‌ڵگای ئیسلامیدا چوو. له‌وه‌ها هه‌لومه‌رجێكدا، بنه‌ماڵه‌ی به‌توانای به‌نی ئومه‌ییه‌ش به‌هۆی ركه‌به‌ریی و به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌گه‌ڵا بنه‌ماڵه‌ی عه‌لیدا، له‌ قووڵكردنه‌وه‌ و ته‌شه‌نه‌كردنی جیاوازییه‌كان ده‌وریانبێنێ و بوونه‌ هۆی دابه‌شبوونی موسڵمانان و سه‌رهه‌ڵدانی فیرقه‌ ئیسلامییه‌ دژبه‌ره‌كان كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان به‌پشتبه‌ستن به‌ شیكردنه‌ه‌ی تایبه‌تی خۆی و چۆنیه‌تی تێگه‌یشتنی له‌ قورئان و حه‌دیسه‌كان، بۆچوونی خۆیان به‌ حه‌ق و هی ئه‌وانیتریان به‌ لادان له‌ ئیسلامی ره‌سه‌ن دانا.

 

 بنه‌ماڵه‌ی به‌نی ئومه‌ییه‌، شیعه‌كان و لایه‌نگرانی عه‌لی و فیرقه‌ی ده‌رچووه‌كان "خه‌واریج" سێ‌ لایه‌نی گه‌وره‌ و به‌هێزی دونیای ئیسلام بوون كه‌ دواتر له‌ هه‌ركام له‌م سێ‌ لایه‌نه‌ لق و فیرقه‌ی جۆراوجۆر كه‌وته‌وه‌. له‌گه‌ڵا  ئه‌وه‌شدا بیروبۆچوونی دواكه‌وتوانه‌ی عه‌ره‌به‌ نوێ‌ موسڵمانه‌كان و هزری ره‌گه‌زپه‌ره‌ستی "عه‌ره‌بیسم" كه‌ عه‌ره‌بی له‌سه‌ره‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كانیتر داده‌نا و به‌م بۆنه‌وه‌ به‌ چاوێكی سووكه‌وه‌ سه‌یری ناعه‌ره‌به‌كان به‌تایبه‌ت ئێرانییه‌كانیانی ده‌كرد و ئه‌وانیان به‌ عه‌جه‌می "موالی"واته‌ كۆیله‌ی ئازادكراو داده‌نا.  هه‌رئه‌مه‌ش له‌لایه‌كه‌وه‌ بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی هزری عیرفانی كه‌ هیچ بایه‌خێكی به‌تایبه‌تمه‌ندیگه‌لی وه‌ك ره‌گه‌ز و زمان و نه‌ته‌وه‌ نه‌ده‌دا و به‌ یه‌كسان سه‌یری عه‌ره‌ب و عه‌جه‌م و كۆنه‌ موسڵمان و تازه‌ موسڵمانی ده‌كرد و له‌لایه‌كیتره‌وه‌، ئاگری فیرقه‌گه‌ری و سه‌رهه‌ڵدانی بۆچوون و ته‌فسیری جیاجیای له‌ قورئان و حه‌دیس و بنه‌ما فیكرییه‌كانی ئیسلام به‌تینتر ده‌كرده‌وه‌.

 

 ئه‌ڵبه‌ت له‌سه‌ره‌تای ئه‌م گورانكارییه‌نه‌دا، رێبه‌رانی دونیای ئیسلام جگه‌له‌ زانستی حه‌دیس و شیكردنه‌وه‌ی ئیسلامی، هیچ زانستێكیتریان وه‌رنه‌ده‌گرت و نكۆڵییان له‌ بوونی هه‌ر زانستێكیتر ده‌كرد، كه‌ ده‌توانین بڵێین هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌و هه‌موو كتێبسووتاندنه‌ی كه‌ به‌وردی له‌ مێَژوودا باسیانكراوه‌، به‌ڵام ئه‌م شێوه‌ تێڕوانینه‌ زۆری نه‌خایاند و له‌ژێر گوشاری گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌مدا، كوڵیدا و هه‌ره‌سیهێنا و موسڵمانه‌كانیش بۆوه‌رگرتن و فێربوونی زانسته‌كانیتر چالاكی زۆریان نواند كه‌ له‌ یه‌كه‌م هه‌نگاودا ده‌ستیاندایه‌ خوێندنه‌وه‌ و وه‌رگێڕان.

 

 چالاكی وه‌رگێڕان و فراوانبوونی ئه‌و كتێبانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی دووهه‌می كۆچیدا له‌ زمانه‌كانیتره‌وه‌ وه‌رگێردرانه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، ئه‌وه‌نده‌ له‌سه‌ر دونیای ئیسلام كاریگه‌رییان هه‌بووه‌ كه‌ له‌ مێژوودا به‌ "شۆڕشی وه‌ڕگێڕان" ناوی لێده‌برێت.   ئه‌و شۆڕشه‌، به‌تایبه‌ت له‌سه‌رهه‌ڵدانی زانستی "كه‌لام"دا رۆڵێكی گرینگی هه‌بوو، هه‌روه‌ها هزری "عیرفانی"ش به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ عیرفانی مه‌سیحی، ئیرانی و هیلینی ئه‌وه‌نده‌یتر به‌هێزبوو.   هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا، وه‌رگێڕه‌كان، به‌وه‌رگێڕانی سه‌رچاوه‌ فه‌لسه‌فییه‌ هیلینییه‌كان، بیروبووچوونی "فه‌لسه‌فی"شیان هێنایه‌ ناو موسڵمانه‌كانه‌وه‌.  سه‌ره‌رای هه‌مووی ئه‌مانه‌، زوڵم و زۆر و دیكتاتۆرییه‌تی ده‌سه‌ڵاتداران و سه‌ركوتكردنی به‌نی ئومه‌ییه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌و و توندڕه‌وی و ئیفراتی تازه‌ موسڵمانه‌كان له‌لایه‌كیتره‌وه‌ ، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ زانا ئایینی و رێبه‌رانی فیكری گۆشه‌گیری بگرنه‌به‌ر و هه‌م له‌ كۆمه‌ڵگا و هه‌م له‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان دووریبكه‌ن.

 

ئه‌مانه‌ رێبازی ده‌روونگرایی و خۆشه‌ویستی "الله"و په‌روه‌رده‌ی تاكه‌كه‌سییان گرته‌به‌ر و به‌ره‌به‌ره‌ بوونه‌ هۆی دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی بیروبۆچوونی جیاجیا له‌ ئیسلامه‌تیدا. بۆنموونه‌ بۆ هۆی ته‌شه‌نه‌كردن و بگره‌ زاڵبوونی وشكه‌ موسڵمانییه‌وه‌، كه‌سانێك ده‌ركه‌وتن كه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان رێگای "ریا"و درۆیان گرته‌به‌ر. له‌به‌رانبه‌ر ئه‌مانه‌دا تاقمێكیتر سه‌ریانهه‌ڵدا كه‌ به‌ "مه‌لامه‌تییه‌" ناوبانگیانده‌ركرد. په‌یڕه‌وانی رێبازی مه‌لامه‌تییه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانیتر، وایانده‌نواند كه‌ هیچ باوه‌ڕێكیان به‌ یاسا شه‌رعی و بنه‌ما ئیسلامییه‌كان نییه‌. ئه‌مه‌ له‌حاڵێكدا بوو كه‌ خۆیان به‌ ئیسلامی راسته‌قینه‌ ده‌زانی و له‌ته‌نیایی خۆیاندا گشت یاسا شه‌رعییه‌كانیان به‌جێده‌هێنا و زۆریش له‌سه‌ری سووربوون، به‌ڵام له‌به‌رچاوی خه‌ڵكاندا جاری وابوو هه‌ڵسوكه‌وتی به‌روواڵه‌ت دژه‌ شه‌رعییان ده‌نواند و به‌م بۆنه‌وه‌ وه‌ك لاده‌ر سه‌یریانده‌كردن یان رێبازی "ته‌یفوورییه‌" كه‌ له‌لایه‌ن "بایه‌زیدی به‌ستامی"یه‌وه‌ دامه‌زرابوو. په‌یڕه‌وانی ئه‌م رێبازه‌ گرینگییه‌كی زۆریان به‌ "خۆشی ده‌روونی"و "سه‌رخۆشی مه‌عنه‌وی" ده‌دا.

 

 سه‌رهه‌ڵدانی هزری جۆراوجۆر وه‌ك یه‌كبوویی، حلوولی "جێگیربوونی خودا له‌ جه‌سته‌ی مرۆڤدا"، مرۆڤ خوایی و.. له‌ ناو سۆفییه‌كاندا، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌لاكان و زانا ئایینییه‌ فه‌رمییه‌كان به‌ لاده‌ر و كافریان دانێن و ده‌سه‌ڵاتدارانیش به‌پشتبه‌ستن به‌ "فه‌توا"ی ئه‌وان، ده‌ستبده‌نه‌ به‌ندكردن و كوشتن و شاربه‌ده‌ركردنیان.  بۆنموونه‌ "حسه‌ین ئیبن مه‌نسووری حه‌لاج" كه‌ به‌ ساحێریان ناوبرد و بنه‌مای ساحێرییه‌كه‌یان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ "سجاح موتنه‌ببه‌"ی سه‌رده‌می وه‌فاتی حه‌زره‌تی محه‌ممه‌د!  هه‌روه‌ها "شبلی"و بایه‌زیدی به‌ستامییان به‌كافر له‌قه‌ڵه‌مدا و به‌ده‌یان و بگره‌ به‌سه‌دان كه‌سایه‌تی له‌مجۆرانه‌یان به‌ تۆمه‌تی لاده‌ر و كافر دانا و سزای جۆراوجۆریان به‌سه‌ردا سه‌پاندن. ئه‌ڵبه‌ت هه‌ڵسوكه‌وتی له‌مجۆره‌ له‌گه‌ڵا كه‌سانی خاوه‌ن بیروبۆچوونی جیاوازدا، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵا ئه‌و كه‌سانه‌ی بۆچوونه‌كانیان له‌گه‌ڵا ئایدیۆلۆژیای زاڵا و بۆچوونی "فه‌رمی"دا ناگونجێت، تایبه‌ت به‌ دونیای ئیسلام نییه‌ و به‌درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ناو گشت ئایین و كۆمه‌ڵگاكاندا روویداوه‌.

 

وه‌ك سووتاندنی "جۆردانۆ بورنو"ی مه‌سیحی كه‌ دژ به‌ كۆنه‌په‌ره‌ستی و دواكه‌وتوویی كڵێسای مه‌سیحی وه‌ستا و قه‌شه‌كان به‌ زیندوویی سووتاندیان یان مه‌حكه‌مه‌ ئایینه‌كانی ئه‌ورووپای "مه‌سیحی" كه‌ سه‌دان كه‌سیان به‌ تۆمه‌تی ساحیر و لاده‌ر و كافر، به‌ دڕندانه‌ترین شێوه‌ سزادا.. پێویسته‌ بگوترێ‌ كه‌ بۆچوونه‌كانی "مانی"و ئامۆژگارییه‌كانی "بووزا"یش له‌سه‌رهه‌ڵدانی "سوفیزم" له‌ ئێراندا ده‌وریانبینیوه‌ و به‌وردبوونه‌وه‌یه‌كی ئاساییش ده‌توانین شوێنپێی ئه‌و هزر و ئایینانه‌ له‌ناو شێوازی بۆچوونی سۆفییه‌ ئێرانی و ئیسلامییه‌كاندا، به‌ فیرقه‌ جۆراوجۆره‌كانیه‌وه‌، ده‌ستنیشانبكه‌ین.

 

 ئه‌گه‌ر له‌ ده‌ركه‌وتن و سه‌رهه‌ڵدانی "سۆفیزم"وه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می "حه‌سه‌نی به‌سری"و ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ به‌ یه‌كه‌م سۆفی داده‌نرێت، مێژووی ئه‌م بۆچوونه‌ لێكبده‌ینه‌وه‌، بۆمانده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌م قوتابخانه‌ فیكرییه‌، به‌ته‌واوی لق و پۆكانیه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌ژێر كاریگه‌ری هزری ئه‌هلی حه‌قدا بووه‌ و لێكچوونێكی به‌رچاویان تێداده‌بینرێت، تاڕاده‌یه‌ك كه‌ ده‌توانین بڵێین هه‌ر هزر و قوتابخانه‌یه‌كی عیرفانی ده‌توانێت بنه‌ماكانی خۆی له‌ ئایینی یارساندا بدۆزێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌رته‌سكنه‌بوون و كراوه‌یی ئه‌م هزره‌.

 

 حه‌سه‌نی به‌سری یه‌كێكه‌ له‌ "چل ته‌نان"و پله‌یه‌كی به‌رچاوی له‌ ئایینی یاریدا وه‌رگرتوه‌، هه‌روه‌ها بۆچوونه‌كانی مه‌نسوری حه‌لاج كه‌ ئه‌ویش یه‌كێكه‌ له‌ چل ته‌نان و پله‌ی "داوود"ی هه‌یه‌ و بیروباوه‌ڕی "مه‌لامه‌تییان"و "فه‌تیان"یش له‌م هزره‌دا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌، تاڕاده‌یه‌ك كه‌ سوڵتان  سه‌هاك ده‌فه‌رموێ‌:
   یاری چوار چێوه‌ن باوڕی وه‌ جا       راستی و پاكی و نیستی و ردا
 ئاشكرایه‌ كه‌ "ردا" هه‌مان جوامێری داشكاو به‌لایه‌نی مه‌لامه‌تییه‌دایه‌ یان خه‌لسه‌ و جه‌زه‌به‌ی فیرقه‌ی ته‌یفوورییه‌ كه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی كه‌ بایزیدی به‌ستامی بۆخۆی یه‌كێكه‌ له‌ "چل ته‌نان"، بیروبۆچوونه‌كانیشی به‌ڕاشكاوی له‌ هزری یارساندا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.  هونه‌ر به‌ گشتی و هونه‌ری موسیقا له‌ ئایینی یاریدا بایه‌خێكی زۆری پێدراوه‌ و ژه‌ندنی "ته‌نبووره‌" له‌ بۆنه‌ ئایینییه‌كاندا، به‌تایبه‌ت له‌ داخستنی جه‌مدا و له‌گه‌ڵا ئه‌وه‌شدا زیكر و خه‌لسه‌ و جه‌زه‌به‌ و ئه‌نجامی كرداری "خارق العاده‌" زۆر باوه‌. پێویسته‌ بگوترێ‌ جه‌زبه‌ و خه‌لسه‌ به‌شێكه‌ له‌ عیرفان و له‌ زۆربه‌ی رێبازه‌ سۆفیانه‌كاندا به‌رچاوده‌كه‌وێت كه‌ له‌ئاكامدا ده‌بێته‌ هۆی ته‌سلیمبوونی رۆح به‌رانبه‌ر به‌ جوانیناسی هۆنه‌ر و له‌خۆبیخود ده‌بێت، بۆیه‌ له‌ زۆربه‌ی ریوڕه‌سمی ئایینی خویاندا به‌ "ته‌نبوور" له‌ مه‌قامی "له‌خۆ بیخود بوون"دا قه‌رارده‌گرن و كارگه‌لێكی سه‌یر و سه‌مه‌ر له‌خۆیانه‌وه‌ پێشانده‌ده‌ن. نووسه‌ری "گرایق¬الحقایق" ده‌یگێڕیته‌وه‌ كه‌ له‌ رۆژانی موجته‌با ئاغا محه‌مه‌د عه‌لی كرماشانی تایفه‌ی سوفییه‌ له‌ خزمه‌ت ئه‌ودا ده‌رسم ده‌خوێند.

 

كه‌سانێكی له‌سه‌ر رێگا دانابوو كه‌ ده‌رویشه‌كان بێنن بۆ میوانی ئه‌و، به‌سودفه‌ رۆژێك پیاوێك كه‌ "باباته‌یمور" "شاته‌یموور"یان پێده‌گوت به‌ ته‌نبووره‌وه‌ هینایانه‌ خزمه‌تی. بیهینن. لێیپرسی، بنه‌ماكانی دین چه‌ند دانه‌ن؟ ئه‌و كه‌سه‌یش به‌هه‌مان سازه‌كه‌ی، ده‌ستیكرد به‌ ژه‌ندن و فه‌رمووی: مه‌گه‌ر بنه‌ماكانی ئایین وه‌ك شاگه‌رانه‌ و هه‌روه‌ها به‌ده‌م قسه‌وه‌ ده‌گه‌ڕا و ته‌نبووری ده‌ژه‌ند و ده‌یخوێند:              یكتاست یارما         بیهمتاست یارما
پاشان له‌ نزیك درگای ماڵ وه‌ستا و وتی: مه‌گه‌ر به‌حاكمبوویت كه‌ رێگا به‌ زایره‌كان ده‌گریت و جا له‌ ماڵ هاته‌ده‌ر. مه‌جلیس وایلیهات كه‌ هیچكه‌س نه‌یتوانی قسه‌یه‌ك بكات و ئه‌ویش به‌زووترینكات له‌به‌رچاو ونبوو.ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ گوایه‌ په‌یڕه‌وانی رێبازی "موشه‌عشه‌عییه‌" له‌كاتی شه‌ڕدا دوعایه‌ك ده‌خوێننه‌وه‌ كه‌ شمشێر كاریانلێناكات هه‌روه‌ها "ئیوانۆف" له‌ زمانی "ژۆكوڤسكییه‌"وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ له‌كاتی هێرشبردنیان بۆ خوراسان، له‌حاڵێكدا كه‌ به‌شێك له‌ له‌شكری "گۆران"ه‌كان شه‌ڕیانده‌كرد، گروپێكیان خه‌ریكی زیكربوون و هه‌ر به‌مبۆنه‌وه‌ تیری دوژمنه‌كانیان به‌رنه‌ده‌كه‌وت، هه‌روه‌ها له‌هه‌مان لاپه‌ڕه‌دا نووسییویه‌تی جارێكیان "شاه نیعمه‌توڵڵا كرمانی/1431- 1329 " له‌گه‌ڵا یه‌كێك له‌ ده‌روێشه‌كانی ئه‌هلی حه‌قدا سه‌رقاڵی زیكر بوون، كه‌سێك به‌ شمیشێر هێرشیكرده‌ سه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌، ئه‌و زاته‌ پیرۆزه‌ هه‌ستی به‌ زه‌ربه‌ی شمشێره‌كه‌ نه‌كرد، به‌ڵام كاتێك كه‌ هاته‌وه‌ سه‌رخۆی چاوی به‌ هێرشبه‌ره‌كه‌ كه‌وت كه‌ سه‌ریبڕابوو و لاشه‌كه‌ی له‌ گوشه‌یه‌كدا كه‌وتبوو(2).

 

ئه‌م رووداوه‌ هه‌مان چیرۆكی "سبحانی ما اعڤم شانی" بایه‌زیدی به‌ستامی وه‌بیرده‌هێنیته‌وه‌.   نووسه‌ری كتێبی "گرایق الحقایق" ده‌رباره‌ی فیرقه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ ده‌چوونه‌ ناو ئاگر و به‌ "حسێنوڵڵاهی " ده‌ناسرین و نووسه‌ر خوی له‌ شه‌وی نۆهه‌می مانگی موحه‌ڕه‌مدا كرداره‌كانیانی به‌ چاو بینیوه‌، ده‌نووسێت: بۆئه‌وه‌ی باشتر ئاگام له‌ كرداره‌كانیان بێت، ئیزنم لێوه‌رگرتن و لێیاننزیكبوومه‌وه‌، ئه‌و جه‌ماعه‌ته‌ دوای دوو سێ‌ كاتژمێر شیوه‌نكردن و گه‌ڕان و هه‌ڵسووران به‌ده‌ور ئاگره‌كه‌دا، هه‌شت نۆ نه‌فه‌ریان به‌ده‌م شیوه‌نه‌وه‌ چوونه‌ناو ئاگره‌كه‌وه‌ و تانزیك ئه‌ژنۆیان له‌ پشكۆدا بوو، به‌ڵام به‌ خه‌یاڵیشیاندا نه‌ده‌هات كه‌ ژێرپێیان پشكۆیه‌ و ئه‌وه‌نده‌ به‌ناو پشكۆكاندا سووڕانه‌وه‌، تا هه‌مووی دامركا و بوو به‌ خه‌ڵووز(3).

 سه‌باره‌ت به‌ هزری یارسانی پێویسته‌ بگوترێ‌ كه‌ پێش له‌ ده‌ركه‌وتن و سه‌رهه‌ڵدانی ته‌سه‌وه‌ف "سۆفیزم" عیرفان په‌ره‌یسه‌ند، به‌تایبه‌ت له‌ كوردستاندا، ئه‌م هزره‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می "میترائیسم"ه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدابوو به‌وه‌رگرتنی گشت ئه‌و حه‌قیقه‌تانه‌ی له‌درێژایی مێژوودا بۆ مرۆڤه‌كان ئاشكراببوون، خۆی ده‌وڵه‌مه‌ندكردبوو و له‌وپه‌ڕی گه‌شه‌سه‌ندندابوو. دواتریش فیرقه‌ جیاجیاكانی ته‌سه‌وف دوای سه‌رهه‌ڵدانیان ئاوێته‌ی هزری یاریی بوون، كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌هه‌ندێكیان ده‌كه‌ین.  كه‌واته‌ نابێت و ناتوانین یارسان به‌یه‌كێك له‌ فیرقه‌كانی غالی بزانین و به‌وشێوه‌ پێناسه‌ی بۆبكه‌ین، به‌تایبه‌ت كه‌ بنه‌ماكانی ئه‌م هزره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می پێش له‌سه‌رهه‌لدانی زه‌رده‌شت.

 

له‌ واقیعدا ده‌توانین بڵێین دانیشتوانی زاگرۆس وێڕای پاراستنی بیروبۆچوونه‌كانی تایبه‌تی خۆیان، تا سه‌رهه‌لدانی شاخۆشین له‌ هه‌ر ئایین و رێبازێك كه‌ به‌درێژایی مێژوو ده‌ركه‌وتووه‌ به‌هره‌مه‌ندبوون و توانیویانه‌ حه‌قیقه‌ته‌كانی هه‌ر ئایینێك وه‌ربگرن و له‌هه‌مانحاڵدا بنه‌ما فیكرییه‌كانی خۆیان بپارێزن، به‌مپێیه‌ به‌ وته‌ی "ئه‌بوو مه‌نسوری عه‌بدولقادری به‌غدادی" یارسانه‌كان له‌بنه‌ڕه‌تدا "مه‌جووس"ن و مه‌جووسه‌كان چوار فیرقه‌ن: مه‌جووسییه‌كان، مه‌سخییه‌كان، خوڕه‌مییه‌كان و بێهئافه‌ریدییه‌كان(4)، كه‌ هه‌ر چوار فیرقه‌كه‌ له‌ یارساندا تواونه‌ته‌وه‌ و ئاوێته‌ی ئه‌م هزره‌ بوون. كه‌واته‌ یارسانه‌كان هه‌ر ئه‌و مه‌جووسانه‌ن كه‌ قورئان له‌ سوره‌تی حه‌ج ئایه‌تی 17دا ئاماژه‌ی پێكردوون و ئه‌وانی به‌ ئه‌هلی كیتاب داناوه‌. ده‌رباره‌ی ئه‌فكار و بیرووڕای یارسانی ئه‌بێ‌ بڵیین كه‌ پێش فۆرماسیونی سوفیگه‌ری و عیرفان و په‌ره‌سه‌ندنی له‌ ناوچه‌گه‌لی جوراوجور به‌تایبه‌ت له‌ كوردستان، ئه‌م وینینه‌ سه‌یری ته‌واوبوونی خوی له‌سه‌رده‌می "میهر"ه‌وه‌ تێپه‌ڕاندووه‌ و به‌ هه‌ڵگرتنی ئه‌و حه‌قیقه‌تانه‌ی كه‌ له‌ دریژه‌ی مێژوودا بو ئینسان ده‌ركه‌وتووه‌ به‌ كامیلترین شێوه‌ جیلوه‌ی كردووه‌ كه‌ دواتر ته‌ریقه‌تگه‌لی جۆراوجۆری سوفیگه‌ری دوای فۆرماسیون، له‌گه‌ڵ وینینی یارسانی تێكه‌ڵاوبوون كه‌ به‌شێك له‌وانه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رباس.

 به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئایینزاگه‌لی "غه‌لات" له‌درێژه‌ی مێژووی خویاندا تووشی زه‌بر و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ و سه‌ركوتكردن بووگن، روانگه‌ی یارسانی كارگه‌لێكی وایكردووه‌ كه‌ ئه‌م ئایینزاگه‌له‌ به‌ شێوازی نهێنی له‌و سه‌ركوتكردنه‌ دووربكه‌ون و ئه‌مری ئایینی و پڕوپاگه‌نده‌ی دینی خویان درێژه‌بده‌ن. یه‌كێك له‌ هۆكارگه‌لی باسكراو كه‌ پێشتر باسی لێكرا نزیكبوونی باوه‌ڕی ئایدیۆلۆژیكی ئایینزاگه‌لی "غه‌لات" له‌گه‌ڵ یارسانی وه‌ك مرۆڤ خودایی، رێزلینان له‌ كه‌سایه‌تی حه‌زره‌تی عه‌لی "دروودی خودای له‌سه‌ربێت"و ئیمامه‌كان، بڕوا به‌ گه‌ڕانه‌وه‌، یه‌كگرتنه‌وه‌، سه‌رهه‌ڵدان، وه‌حده‌تولوجود و فره‌باوه‌ڕی یان فره‌ ناسینییه‌.

 

هه‌روه‌ها یه‌كێكیتر له‌ هۆكارگه‌لێك كه‌ ده‌توانین ئاماژه‌یپیبده‌ین هه‌بوونی مینتالیته‌ی كراوه‌ی یارسانی و قبووڵكردنی خه‌ڵكی سه‌ره‌ڕای ئایین و بڕوا و بیروبۆچوون و ئایدیایه‌. ئه‌و شێوه‌ نیگا دڵفراوانه‌ لای یارسانی ده‌بێته‌ هۆی دڵكراوه‌یی و دڵفراوانی له‌ كێشه‌گه‌لی كۆمه‌ڵایه‌تی و رامیاری سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ویدی و بۆیه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای یاریدا هه‌رگیز روانینی قینه‌وه‌رانه‌ و دۆژمنیكردن له‌گه‌ڵ په‌یڕه‌وكه‌رانی ئایینگه‌لیتر نابینریت. ئه‌مشێوه‌ روانینه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئایینی یارسانی هه‌ر له‌ "خوزستان" تا "روسیا" زۆرتر له‌ شه‌ڕ و قین و دۆژمنی خه‌ریك پته‌وكردنی پیوه‌ندیگه‌لی ئایینی نێوخۆ بیته‌وه‌ و ئه‌و حكومه‌تانه‌ش كه‌ له‌ دڵی ئایین و بۆچوونی یارسانی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن كه‌متر سیمای شه‌ڕ و دۆژمنی و سه‌ركوتكردنی ئه‌ویدیان پێوه‌دیاربێت.

به‌پیچه‌وانه‌ ده‌بینین كه‌ رێز و حورمه‌تی ئه‌ویدیش ده‌گیردرێت كه‌ ده‌توانین جیگه‌پێی ئه‌م ئیدیعایه‌ له‌ حكومه‌تگه‌لی سه‌فه‌وی و له‌شكه‌ری قه‌ره‌قۆیونلوو و نادرشا و زه‌ندییه‌ و.. بدۆزینه‌وه‌. هه‌ر ئه‌م شته‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ كه‌سایه‌تی "غالی" یان هه‌ر كه‌سایه‌تییه‌كیدیكه‌ كه‌ ده‌چووه‌ ژێر حیمایه‌ی یارسانه‌وه‌ به‌پاراستنی بیروبۆچوونی پێشووی خوی، بێته‌ پێناسه‌كه‌ری ئایینی یارسانی كه‌ به‌و دڵفراوانییه‌وه‌ قبووڵیكردووه‌ و له‌ مه‌ترسی نه‌یاران پاراستوویه‌تی.  ئه‌م باسه‌ له‌ دواییدا ده‌بێته‌ هۆی ناكوكی نێوان كۆمه‌ڵگای یارسانی به‌تایبه‌ت دوای سه‌رده‌می "پردیوه‌ر". ئه‌هلی حه‌ق فیرقه‌یه‌كی عیرفانی بووه‌ كه‌ جگه‌له‌ سوفیگه‌ری و حیكمه‌تی ئیشراقی، ئیده‌گه‌لێك له‌ بیروڕای جووله‌كه‌ و مه‌جووس و مانه‌وییه‌تیشی له‌گه‌ڵ بڕێك له‌ ئه‌فكار و ئه‌ندیشه‌گه‌لی شێعه‌ و "غه‌لات" به‌تایبه‌ت "دروزییه‌"و "نه‌سیرییه‌" تێكه‌ڵاوكردووه‌ و هیدیهیدی ره‌گه‌ی سوفیگه‌ری له‌م ئایینه‌دا به‌هێزتربووه‌ته‌وه‌.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.