سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

ئیسلامی ڕادیكاڵ و ئایدیۆلۆجیای گشتگیر
بەراوردكردنێك لە نێوان ئیسلامەتییەكەی سەید قوتب و ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەییدا

03/09/2018


قارەمان عەلی
نووسینی: هێندریك هانسن و پیتەر كەینز

 

پوختە
 ئەم نووسینە دەیەوێت، لە ڕێگەی بەراوردكردنی ئایدیۆلۆجیا سیاسییەكەی ئیسلامی ڕادیكاڵ بە ئایدیۆلۆجیا ڕۆژئاوا گشتگیرەكەی ماركسییەت و سۆشیالیستی نەتەوەیی، ئەوە ڕوونبكاتەوە كە بۆچی ئیسلامی ڕادیكاڵ دژ بە دنیابینییەكانی ڕۆژئاوایە. بەراوردكردنەكە پشت بە دووبارە بنیادنانەوەی تیۆرە سیاسییەكانی هەرسێ ڕابەرە ئایدیۆلۆجیستەكە، سەید قوتب و كارڵ ماركس و ئەدۆڵف هیتلەر، دەبەستێت. سەرەڕای جیاوازییەكانی نێوانیان، ئایدیۆلۆجیای ئەم سێ كەسایەتییە لەو ئەرگیومێنتەوە سەرچاوەی گرتووە كە دەڵێت، مێژووی مرۆڤایەتی بریتییە لە ململانێی نێوان باش و خراپ (خێر و شەڕ) و كەسە خراپەكان، لە ژیاندا، مەترسی لەسەر بوونی مرۆڤایەتی دروست دەكەن. ئەو كەسانەی كە كەسی چاكەخوازن پەیامی رزگاركردنی مرۆڤایەتی لە خراپە و بەدیهێنانی كۆمەڵگەیەكی چاك و نمونەیی، كە دوورە لە ململانێی چینایەتی، دەخەنە ئەستۆی خۆیان.  تاكەكانی ئەو كۆمەڵگە چاكەخواز و نمونەییە، كە كەسانی باش و چاكەخواز كار بۆ دروستكردنی دەكەن، كەسانی باوەڕداری پاك و بێگەردن.

نووسینەكە بەو دەرەنجامە گەیشتووە كە ئیسلامی ڕادیكاڵ لە گۆشەنیگای ئیسلام و پێش-مۆدێرنەوە؛ مۆدێرنیتە ڕەتناكاتەوە، بەڵكو بەهۆی ئایدیۆلۆجیاكەیەوە، كە بەهۆی ڕەخنەگرتن لە شكستی گۆمەڵگە لیبراڵەكان لە دابینكردنی ئازادییەكاندا- شوێنكەوتووەكانی سەرسامكردووە -، مۆدێرنیتە ڕەتدەكاتەوە.

زۆربوونی ژمارەی پەلامارە تیرۆریستییەكان لەم ساڵانەی دوایی كە زیاتر لەلایەن تیرۆریزمی ئیسلامییەوە ئەنجام دەدرێت، بووەهۆی فراوانبوونی ئەو گفتوگۆیانەی كە دەربارەی چۆنێتی ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانی ئەم جۆرە لە تیرۆر، ئەنجام دەدرێن. سەركەوتن بەسەر تیرۆریزمی ئیسلامیدا كاتێك بەدیدێت كە هەردوو لایەنەكەی: نیشانە و هۆكارەكانی تیرۆر وەك مەترسییەك لەبەرچاو بگیرێت. هۆكارەكانی ئەم جۆرە لە تیرۆر، تیرۆری ئیسلامی،  ئایدیۆلۆجیاكەیەتی كە توانای ڕاكێشانی چەندین گەنجی بۆ نێو بازنەی تیرۆر لە جیهانی عەرەبیدا هەیە. هەربۆیە تێگەیشتنێكی قوڵ لە ئایدیۆلۆجیای ئیسلامی ڕادیكال پێشمەرجە بۆ سەركەوتن بەسەر تیرۆری ئیسلامیدا لەو جەنگانەی كە لە دژی تیرۆر بەرپاكراون.

بەشێكی ز‌ور لە سیاسی و سكاڵەرەكانی بواری تیرۆر هۆكارەكانی دەركەوتنی تیرۆری ئیسلامی لە جیهانی عەرەبیدا بۆ بەشداری پێنەكردنی زۆرینەی دانیشتوان لە بەرەوپێشچوونە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی وڵات دەگێڕنەوە. ئیدارەكەی بۆش دیاردەی تیرۆری ئیسلامیی لە جیهانی عەرەبیدا گێڕایەوە بۆ نەبوونی دیموكراسی لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیدا. هەربۆیە ئیدارەكەی بۆش بەدیموكراسیكردنی وڵاتانی عەرەبی-ئیسلامی بە گشتی و عێراقی بە تایبەتی كرد بەپێشینەی كارەكانی لە كاتی "جەنگی دژی تیرۆر"دا. بەپێچەوانەی ئیدارەكەی بۆشەوە، ئابووریناسە لیبراڵەكان چاكسازی ئابووری بە گرنگ دەزانن بۆ نەهێشتنی هەژاری و بێكاری. فرای پێیوایە كاتێك گەنجە موسوڵمانەكان دەرفەتی خۆدەوڵەمەنكردنیان بۆ دەڕەخسێنرێت، چانسی پەیوەندیكردنی ئەو گەنجانە بە گروپە تیرۆریستییەكانەوە زۆر كەمدەبێتەوە.

 

ماركسییەتیش هۆكارەكانی دەركەوتنی تیرۆری ئیسلامی بۆ بێبەشكردنی كۆمەڵگە عەرەبییەكان لە ئازادی و دەوڵەمەندبوون دەگێڕێتەوە. ئەوەی ماركسییەكان جیا دەكاتەوە لەم پرسەدا، ئەوەیە كە ماركسییەكان پێیانوایە كە كۆمەڵگە عەرەبییەكان لەلایەن ڕۆژئاواوە پەراوێزخراون و وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆ بەرژەوەندی خۆیان سامانی وڵاتانی عەرەبی بەكاردەهێنن. چەندین خاڵی هاوبەش لە نێوان ئەم سێ تێڕوانینە بۆ هۆكارەكانی دروستبوونی تیرۆری ئیسلامی بەدیدەكرێت. هەموو تێڕوانینەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە بێبەشكردنی عەرەب لە سودەكانی مۆدێرنیتە سەرەكیترین هۆكاری دروستبوونی تیرۆری ئیسلامییە. بۆچوونی جیاواز دەربارەی چییەتی سودەكانی مۆدێرنیتە (نوێگەری) بوونی هەیە و بە گشتی سودەكانی مۆدێرنیتە بریتین لە دیاریكردنێكی دیموكراسیانەی مافی چارەی خۆنووسین و ئازادی ئابووری وەك ڕێگەیەك بۆ خۆدەوڵەمەندكردن و بەهێزكردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی.

هەرچەندە ئەم نووسینە بەرەوپێشنەچوونی كۆمەڵگە عەرەبییەكان لە ڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە بە هۆكاری سەرەكی بوونی ناڕەزایەتی گەورە و نیگەرانی قوڵ لە نێو كۆمەڵگە عەرەبییەكاندا دەزانێت، بەڵام بوونی هەژاری و نەبوونی دیموكراسی تەنها بە بەشێك لە، نەك هەموو، هۆكارەكانی دروستبوونی تیرۆری ئیسلامی لە جیهانی عەرەبیدا دادەنێت. بە تەنها بایەخدان بە بەرەوپێشچوونی سیاسی و ئابووری ئەو رەخنانەمان بۆ ڕوون ناكاتەوە كە لەلایەن ئیسلامی ڕادیكاڵەوە لە مادییەت و یەكسانی سیاسی گیراوە. ئایدیۆلۆجیای ئیسلامی ڕادیكاڵ نەك ڕەخنە لە نەبوونی مۆدێرنیتە (نوێخوازی) لە جیهانی عەرەبیدا ناگرێت، بەڵكو ئەم ئایدیۆلۆجیایە پەلاماری گرنگترین چەمكەكانی مۆدێرنیتە،  كە ئازادی و دیموكراسین، دەدات و ڕەخنەیان لێدەگرێت. وەك پاوڵ بێرمان باسی كردووە، ئیسلامی ڕادیكاڵ لەم ڕووە، لە ڕووی ڕەخنەگرتن لە چەمكە سەرەكییەكانی مۆدێرنیتەوە، لە ئایدیۆلۆجییە دیكتاتۆرییە ڕۆژئاواییەكان، بەدیاریكراوی ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەیی، دەچێت.

 

ئەم دوو ئایدیۆلۆجیایە، ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەیی، شۆڕشێكی نەریتی لە دژی مۆدێرنیتە نەبوون، بەڵكو شۆڕش گەلێكن  لە پێناو ئامانجە سەرەكییەكانی مۆدێرنیتە، یەكسانییەكی تەواو لە ڕێگەی نەهێشتنی جیاوازی چینایەتییەوە (ماركسییەت)، ئازادییەكی تەواو لە ڕێگەی زاڵكردن و نایەكسانكردنی ڕەگەزێك یان نەتەوەیەك بەسەر ڕەگەز و نەتەوەكانی تردا (سۆشیالیزمی نەتەوەیی) بەرپاكراون.

ئەم نووسینە خاڵە هاوبەشەكانی نێوان فەلسەفەی سیاسی هەریەك لە ئیسلامی ڕادیكاڵ و ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەیی شیدەكاتەوە و ئەوەش ڕووندەكاتەوە كە بۆچی پەرەپێدان بە یەكسانی سیاسی و دەوڵەمەندبوون لە كۆمەڵگە عەرەبییەكاندا ناتوانێت مەترسییەكانی تیرۆری ئیسلامی كەم بكاتەوە. سەرەتا نووسەر، بە پشتبەستن بە نووسینەكانی سەید قوتب، ستراكچەری بۆچوونە سیاسییەكانی ئیسلامی ڕادیكاڵ- وەك ئەوەی كە هەیە- دەخاتەڕوو و پاشان ئەم نووسینە گرنگترین بۆچوونە سیاسییەكانی ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەیی نیشاندەدات و لەگەڵ بۆچوونە سیاسییەكانی سەید قوتبدا بەراوردیان دەكات. ئینجا نووسەر پەیوەندییەكانی نێوان هەرسێ ئایدیۆلۆجیاكە (ڕێبازەكە) و چەمكە سەرەكییەكانی مۆدێرنیتە: ئازادی و یەكسانی، شیدەكاتەوە و لە كۆتاییدا هەندێك دەرەنجام دەربارەی چۆنێتی جەنگكردن لە دژی تیرۆری ئیسلامی دەخاتەڕوو (پێشنیار دەكات).

سەید قوتب و ئیسلامی ڕادیكاڵ

 "ئیسلامگەرایی" هەموو ئەو هەوڵە جۆربەجۆرانە لەخۆدەگرێت كە ئامانج لێیان زیندووكردنەوەی ئەو كولتورە ئیسلامییە سیاسیانە بووە كە لە دوای ڕووخانی خیلافەتی عوسمانییەكان لە توركیا -لە ساڵی 1924-  كۆتایی هاتووە. ڕووخاندنی خیلافەتی ئیسلامی بووە هۆی كۆتایی هاتن بەو پەیوەندییە قوڵەی نێوان ئایین و سیاسەت و زۆربەی موسوڵمانان كۆتایی هاتنی خیلافەتی ئیسلامی بە كۆسكەوتنێكی (لەدەستدانێكی) گەورە دەزانن. ئەو بزوتنەوانەی كە دەیانەوێت پەیوەنییەكانی نێوان ئیسلام و سیاسیەت زیندووبكەنەوە دوو ستراتیجی جیاواز بۆ ئەم زیندووكردنەوەیە دەگرنەبەر. بەشێك لە ئیسلامییەكان بەمەبەستی زیندووكردنەوەی پەیوەندییە كلاسیكییەكەی نێوان ئیسلام و سیاسەت؛ ستراتیجی "بەئیسلامیكردن لەخوارەوە" بەكاردەهێنن و بۆ ئەم جۆرە بەئیسلامیكردنە، ئیسلامییەكان پەنادەبەنە بەر دروستكردنی پارتی سیاسی و بەشداری لە هەڵبژاردنەكاندا دەكەن (پارتی داد و گەشەپێدانی توركی وەك نمونە). بەشێكی تر لە ئیسلامییەكان بۆ زیندووكردنەوەی پەیوەندی نێوان ئیسلام و سیاسیەت توندوتیژی وەك ستراتیج بەكاردەهێنن. بزووتنەوە ئیسلامییە توندئامێزەكان كە بۆ دروستكردنەوەی پەوەندییەكانی نێوان ئیسلام و سیاسیەت "ستراتیجی توندوتیژی" بەكاردەهێنن دەكرێت بكرێن بە دوو گروپەوە: گروپێكیان ئەو ئیسلامییانەن كە چالاكییەكانیان لە چوارچێوەی وڵاتێك یان هەرێمێك لە دژی ڕژێمێكی سیكۆلار (عەلمانی)، كۆمەڵی ئیسلامی جەزائیری وەك نمونە یان وڵاتێكی "كافر"، حەماس و حزبوڵا وەك نمونە، ئەنجامدەدەن.

 

گروپەكەی تریان ئەو گروپە جیهادیانەن، ڕێكخراوی ئەلقاعیدە وەك نمونە، كە ئەجێندایەكی نێودەوڵەتیان هەیە و تیرۆر لە دژی ڕۆژئاوا و هەموو "بێباوەڕەكانی جیهان" بەكاردەهێنن. ئەم نووسینە بایەخێكی تایبەت بەو بزووتنەوە ئیسلامییانە دەدات كە كارەكانیان بە ڕەخنەگرتن لە بۆچوونە سیاسییە لیبراڵەكانی ڕۆژئاوا دەستپێكرد و لەڕێگەی ڕاگەیاندنی جەنگی مان و نەمان لە دژی ڕۆژئاوا، ویستیان كۆمەڵگەیەكی ئیسلامی ملكەچكراوی یاسا قورئانییەكان دابمەزرێنن. بە پشتبەستن بە پۆلێنكردنەكەی شیپارد، لەم نووسینەدا ئەم جۆرە لە ئیسلامگەرایی كە لەلایەن ڕێكخراوی ئەلقاعیدەوە نوێنەرایەتی دەكرێت، وەك "ئیسلامی ڕادیكاڵ" ئاماژەی بۆكراوە. شیكردنەوەی لێدوان و بەیاننامەكانی ئەلقاعیدە، بەتایبەتی پەیامەكانی ئوسامە و ئەیمەن زەواهیری، سودێكی ئەوتۆ بە ئامانجەكانی ئەم نووسینە ناگەیەنێت. چونكە ئامانجی ئەم نووسینە بریتییە لە تێگەیشتن لە هۆكارەكانی پشت كردەوەكانی ئەلقاعیدە نەك چۆنێتی نووسینەوە و گەیاندنی پەیامەكانی ئەلقاعیدە. بەیاننامەكانی ئەلقاعیدە بە گشتی داوای ئەنجامدانی جیهاد لە دژی ئەمەریكا و ڕۆژئاوا دەكات و ئەوەمان بۆ ڕوونناكاتەوە كە پاساو و هۆكارە شاراوەكانی پشت ڕاگەیاندنی ئەم جیهادكردنە لە دژی ڕۆژئاوا چییە. هەربۆیە كارێكی قورس و دژوار دەبێت بۆ توێژەران بە پشتبەستن بە بەیاننامەكانی ئەلقاعیدە، شەنوكەوی تیۆری سیاسی ئیسلامی ڕادیكاڵ بكەن. نووسینەكانی سەید قوتب (1906- 1966)، كە بە باوكی ڕوحی ئەلقاعیدە دادەنرێت، باشترین تێكست و بنەمایە بۆ تێگەیشتن و دووبارە داڕشتنەوەی تیۆری سیاسی ئیسلامی ڕادیكاڵ. 

سەید قوتب لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوو یەكێك بوو لە سەركردە دیارەكانی "ئیخوان موسلیمین"، كە لە ساڵی 1928 لەلایەن حەسەن بەناوە لە میسر دامەزرا، هەروەها سەید قوتب كاریگەرییەكی زۆری لەسەر زۆربەی گروپە ئیسلامییە ڕادیكاڵەكان دانا. بۆ نمونە، ئەیمەن زەواهیری، كە دامەزرێنەری "ڕێكخراوی ئەلجیهادە" – پێش هەڵاتنی بۆ پاكستان لە 1985 – لە دژی جەمال عەبدوناسر جەنگاوە، كەوتبووە ژێر كاریگەری نووسینەكانی سەید قوتبەوە. ئوسامە بن لادن كاتێك خوێندكاری زانكۆ بوو لە زانكۆی جددە، لەڕێگەی موحەمەد قوتبی برای سەید قوتبەوە- كە مامۆستای ئوسامە بوو-، بە بۆچوونە سیاسییەكانی "ئیخوان موسلیمین" ئاشنابوو. بڕی كاریگەرییەكانی سەید قوتب بەسەر ڕێكخراوی ئەلقاعیدە زانراو نییە، بەڵام كاتێك شیكاری بۆ ئایدیۆلۆجیا و بۆچوونە سیاسییەكانی ئەلقاعیدە دەكەین؛ ئەوا بەڕوونی ئەوە دەردەكەوێت كە سەید قوتب كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر ئەلقاعیدە هەبووە. تێگەیشتن لە نووسینەكانی سەید قوتب پێویستی بەتێگەیشتن لە دوا ساڵەكانی ژیانی سەید قوتب، كە تێیدا بۆچوونە سیاسییەكانی سەید قوتب ڕادیكاڵتر بوون، هەیە. پێش ئەوەی سەید قوتب ببێت بە چالاكوانێكی بواری سیاسەت، ئەو دوو ساڵی تەمەنی لە زانكۆی كۆلۆادۆ لە ئەمەریكا بەسەربرد و بەسەربردنی ئەو دوو ساڵەی ژیانی لە نێو ئەمەریكییەكاندا بووبە سەرەتایەك بۆ دروستبوونی بۆچوونە نەرێنی و دوژمنكارییەكانی سەید قوتب بەرامبەر بە ئەمەریكا.

لەدوای گەڕانەوەی بۆ میسر، سەید قوتب لە سەرەتای پەنجاكانی سەدەی ڕابردوودا تێكەڵ بە "ئیخوان موسلیمین" بوو و بەشێوەیەكی زۆر خێرا بوو بە سەركردەیەكی دیاری ئەو ڕێكخراوە ئیسلامییە. دەوترێت، هەرچەندە هیچ بەڵگەیەك لەم بارەیەوە لەبەردەستدا نییە، كە سەید قوتب لە 1952 بەشداربووە لە ڕووخاندنی سیستمی پاشایەتی لە میسر و لەو كاتەدا پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ جەمال عەبدوناسردا هەبووە. دوای گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن عەبدوناسرەوە، كەلێنەكانی نێوان پان-عەرەبیزم و بۆچوونە "ئیخوان"ییەكان لەلای سەید قوتب فراوانتربوو تا وای لێهات سەید قوتب لە كۆتاییدا دەستبەرداری بیری پان-عەرەبیزم ببێت و دەست بە بۆچوونە ئیسلامییەكانی "ئیخوان موسلین"ەوە بگرێت و بەو هۆیەوە پەیوەندییەكانی نێوان سەید قوتب و عەبدوناسر كۆتایی پێبێت. دوای هەوڵی تیرۆركردنی عەبدوناسر لە 1954، حكومەتی میسر "ئیخوان موسلیمین"ی بە بەرپرسی هەوڵدانی تیرۆركردنی عەبدوناسر زانی، هەربۆیە "ئیخوان موسلیمین"ی هەڵوەشاندەوە و بەشێكی زۆری لە ئەندامەكانی زیندانیكرد. سەید قوتب بە 15 ساڵ زیندانیكردن سزادرا و دواتر، زوتر و پێش وادەی خۆی ئازادكرا و پاشان دیسانەوە جارێكی تر بە تۆمەتی خیانەتكردن و ئەو بۆچوونانەی كە لە كتێبی "مەشخەڵی ڕێ" بڵاوی كردبووەوە، زیندانیكرایەوە.

 

دواتر سەید قوتب لە 29ی ئۆگەستی ساڵی 1966 لە سێدارە درا و بەم هۆیەوە كتێبەكەی "مەشخەڵی ڕێ" بووبە بەناوبانگترین كتێبەكانی ئەو. كتێبی "لە سێبەری قورئاندا" كە ڕاڤەی قورئانە و هەشت بەشی (موجەلەدی) وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی ئینگلیزی، بە یەكێك لەو كتێبانە دادەنرێت كە سەید قوتب بنەما تیۆرییەكانی خۆی تێدا خستووەتەڕوو. جگە لەم كتێبە سەید قوتب چەندین كتێبی تری، لە نێویشیاندا ئایندە بۆ ئیسلامە (1960)؛ ئایینی ڕاستی(1961)؛ مەشخەڵی ڕێ (1964)، نووسیوە و ئەم نووسینانەی سەید قوتب گرنگترین سەرچاوەكانی ئەم نووسینە پێكدەهێنن. سەید قوتب لە كتێبی "ئیسلام" و "ئایینی ڕاستی"دا تایبەتمەندییەكانی بیروباوەڕی ئیسلامی و كۆمەڵگەی ئیسلامی دەخاتەڕوو و جەخت لە بەهێزبوونی ئایینی ئیسلام دەكاتەوە كە بەهۆی ئەم بەهێزبوونەوە پەیامبەر و شوێنكەوتووەكانی توانیان سەركەوتووبن و ئیسلامیش، تەنانەت دوای مردنی خودی پەیامبەریش بە زۆربەی جیهاندا بڵاوبوویەوە. ئەو لە "ئیسلام"و "ئایینی ڕاستی"دا بەتوندی ڕەخنە لە مێژوو و شارستانێتی ڕۆژئاوا دەگرێت و پێشبینی كۆتاییهاتنی "ڕۆڵی مرۆڤی سپی پێست دەكات." ئەم دوو كتێبە، ئیسلام و ئیسلامی ڕاستی، كاركردنێكی پڕوپاگەندە ئامێزە و ئامانج لێیان پەیداكردنی پشتیوانییە بۆ پرسە ئیسلامییەكان. بە پێچەوانەی ئەو دوو كتێبەی پێشوترەوە، كتێبی "مەشخەڵی ڕێ" ڕێنمایی پێشكەش بە لایەنگران و شوێنكەوتووانی بۆچوونەكانی سەید قوتب دەكات. ئەو لە "مەشخەڵی ڕێ"دا ڕێنمایی چۆنێتی شۆڕشكردن پێشكەش بە ڕابەرانی خەباتی نوێكردنەوە و زیندووكردنەوەی ئایینی ئیسلام، دەكات. سەید قوتب باسی ئەوە دەكات كە چۆن دوژمن دەستنیشان بكرێت و بەكارهێنانی هێز لەلایەن موسوڵمانانەوە لەدژی ئەو دوژمنە كارێكی پێویستە. ئەو كۆنترۆڵكردنی جیهان لەلایەن ئیسلامەوە بەسەرەكیترین و كۆتا ئامانجی بزوتنەوەكەی (موسوڵمانان) دەزانێت.

ئایدیۆلۆجیا سیاسییەكەی سەید قوتب بەسێ قوناغدا تێدەپەڕێت: سەرەتا ئەو ڕەخنە لەو بارودۆخەی كە هەیە دەگرێت و پێوایە دەبێت پێچەوانە بكرێتەوە، چونكە بەبۆچوونی ئەو، مرۆڤ لەو بارودۆخەی كە هەیە یاسا خوداییەكانی ڕەتكردووەتەوە. پاشان سەید قوتب ململانێی نێوان باش (ئیسلام) و خراپ (نەفامی) بە بزوێنەری پشت مێژووی مرۆڤایەتی دەزانێت و لە كۆتاییدا ئەو جیهاد وەك شیاوترین ئامڕاز بۆ جەنگاندن لە دژی نەفامی وێنادەكات. هەرسێ قوناغەكەی بۆچوونە سیاسییەكانی سەید قوتب دواتر لەم نووسینەدا بەشێوەیەكی وردتر باس دەكەین.

قوناغی یەكەمی كاركردنی سەید قوتب كاركردنێكی سیاسیانە نەبووە. چونكە ئەو نە هەوڵی چارەسەركردنی ململانێكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داوە، نە ویستویەتی ببێتە بەشێك لەو ڕەوتە ناڕازییەی كە گلەیی لەوە دەكرد كە عەرەبەكان لەلایەن ڕۆژئاواوە دەچەوسێنرێنەوە. بە گشتی هەنگاوەكانی سەید قوتب هەنگاوگەلێكی ئایینی بوون. سەید قوتب پێیوایە كە كێشە سەرەكییەكە بریتییە لە لەدەستدانێكی گشتی ئیمان. ئەم لەدەستدانی ئیمانە بە تەنها كاریگەری لەسەر ڕۆژئاوا بەجێنەهێشتووە، بەڵكو كاریگەریشی لەسەر وڵاتانی موسوڵمان دروستكردووە. بەهۆی ئەم لەدەستدانە گشتییەی ئیمانەوە، گۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، بە تایبەتی كۆمەڵگە ڕۆژئاوا مادییەكان، توشی خراپەكاری و گەندەڵی و كێشەی دەروونی و تێكچوونی هەستەكان بوونەتەوە. كاریگەرییەكانی لەدەستدانی ئیمان لە نێو كۆمەڵگە ئیسلامییەكاندا بووەهۆی "دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی بەهاكان" لە نێو ئەم كۆمەڵگانەدا بەها ئیسلامییەكان زۆرجار بەهۆی دووركەوتنەوە لە ئیسلام و گۆڕینەوەی بە عەلمانی، یان دەربڕینی ملكەچی بۆ ئیسلام تەنها بە شێوەیەكی زارەكیانە، بەرەو كاڵبوونەوە چووە.

سەید قوتب ئەم پێچەوانەبوونەوەی بەهاكان لە نێو كۆمەڵگەكاندا، كە مرۆڤایەتی بەرەو لێواری لەناوچوون بردووە، بە "نەفامێتی" ناودەبات. چەمكی "نەفامێتی" چەمكێكی قورئانییە و لە تێكستە ئایینییەكاندا بۆ سەردەمی پێش-هاتنی  ئایینی ئیسلام بەكاردەهێنرێت. قورئان چەمكی نەفامێتی بۆ جۆرێكی تایبەت لە نەفامییەت بەكارهێناوە كە ئەویش نەفامبوونی هاوەڵپەیداكەرەكانە (موشریكەكانە). ئەم چەمكە، چەمكی نەفامێتی، بەهۆی ناگرنگییەكەیەوە لە قورئاندا لە چەند شوێنێکی كەمدا بەكارهێنراوە. سەید قوتب چەمكی نەفامێتی وەك چەمكێكی سەرەكی لە نووسینەكانیدا بەكاردەهێنێت. ئەو چەمكی نەفامێتی، بە تایبەتی بۆ باسكردنی گەندەڵی كۆمەڵگە موسوڵمانە عەلمانی و هەڵگەڕاوەكان بەكاردەهێنێت، هەروەها ئەم چەمكە بە گشتی بۆ باسكردنی زۆربوونی خراپەكاری - یاخی بوونی مرۆڤ لە خودا بۆ نمونە، بەكاردەهێنێت.

كاریگەرییە نەرێنییەكانی نەفامێتی لەسەر دوو ئاست، ئاستی تاك و ئاستی سیاسی (كۆمەڵایەتی) هەستی پێدەكرێت. لەسەر ئاستی كۆمەڵگە سیاسییەكان، لە ڕێگەی یاسا مرۆڤكردەكانەوە، نەفامێتی دەبێتەهۆی لەدەستدانی ئازادی، چونكە ئازادی كاتێك بەدیدێت كە هەموو مرۆڤەكان بە تەواوی ملكەچی بڕیارەكانی خودا بن. بەبێ ملكەچبوونی بڕیارەكانی خودا، مرۆڤەكان حوكمی مرۆڤەكانی تر دەكەن و مرۆڤە دەسەڵاتدارەكان لە بەرژەوەندی خۆیان یاساكان دادەنێن و بەمشێوەیەش دیكتاتۆرییەت و چەوساندنەوە بەرهەمدێت. لەسەر ئاستی تاكیش، نەفامێتی دەبێتەهۆی ئەوەی تاك نەتوانێت بە ئامانجەكانی بوون بە نوێنەری خودا لەسەر زەوی لە ژیاندا بگات. بەلەدەستدانی ئامانجەكەی لە ژیاندا، مرۆڤ بەشێكی گەورە لە مرۆڤبوونەكەی لەدەست دەدات و سروشتە ئاژەڵییەكەی، كە خۆی لە ئارەزووی خواردن و سێكسكردن- بۆ نمونە- دەبینێتەوە، ڕوونتر دەردەكەوێت. ئەم كەمبوونەوە جۆرییە لە ژیانكردن وەك مرۆڤ، لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی لەدەستدانی ئینتیما و هەوڵدانێكی زۆر بۆ بەدەستهێنانی "خۆشگوزەرانییەكی مادی"، ئەو جۆرە خۆشگوزەرانییەی كە سەید قوتب دەڵێت لە كاتی بەسەربردنی دوو ساڵی تەمەنی لە ئەمەریكا بینیویەتی.

سەید قوتب جەخت لەوە دەكاتەوە كە هیچ هێڵێك لە نێوان ئیسلام و نەفامێتیدا نییە و مرۆڤ دەبێت یەكێكیان هەڵبژێرێت. هۆكاری ئەمەش بە بڕوای ئەو، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە كۆمەڵگە نەفامەكان هەموو ئەو هێڵە سورانە دەبەزێنن كە زیان بە "كەسایەتی كۆمەڵگە" دەگەیەنێت. لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا مرۆڤەكان ملكەچبوونەكەیان دەكەن بە بنەمایەك بۆ ئەنجامدانی كردەوەكانیان و بە پێچەوانەی كۆمەڵگە ئیسلامییەكانەوە، لە كۆمەڵگەی نەفامیدا مرۆڤەكان نەك ئامادەنین ملكەچی فەرمانەكانی خودا ببن، بەڵكو دەیانەوێت خۆیان بخەنە شوێنی خودا و مرۆڤەكانی تر ملكەچی خۆیان بكەن.

ئەم تێڕوانینەی سەید قوتب بۆ جیهان تێروانینێكی دوالیزمییە و لە دیدی ئەودا ئیسلام و نەفامێتی لەو ڕووەوە كە لە دژی یەكتر دەجەنگن دوانەیەكی بەیەكەوە گرێدراون و هەریەكەیان كار بۆ دوورخستنەوەی ئەویتریان دەكات، چونكە ناكرێت ڕاستی و هەڵە لەسەر ئەم زەوییە بەیەكەوە بژین (هەڵبكەن). لە سەردەمی نوێدا ململانێی نێوان ڕاستی و ناڕاستی ڕوونتر دەردەكەوێت، چونكە نەفامی لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا چەندین ئامڕازی پڕ كاریگەرتری دۆزیوەتەوە بۆ ئەوەی ئەو موسوڵمانە ڕاستەقینانەی كە ماون، بخاتە ژێر ڕكێفی خۆیەوە.  سەید قوتب هەموو مێژووی مرۆڤایەتی وەك ململانێیەكی ئەبەدی (هەمیشەیی) لە نێوان ئیسلام و نەفامییەتدا وێنادەكات و ئەم ململانێ مێژوویە لە تەفسیرەكەی (لە سێبەری قورئاندا) تۆماركردووە.

مرۆڤەكان بە درێژایی مێژوو تا هاتنی پەیامبەر موحەمەد بەردەوامبوون لە شكاندنی بەڵێنەكانیان لەگەڵ خودا و شێواندنی پەیامە پیرۆزەكانی ئایینی خودایی. بە هاتنی پەیامبەر موحەمەد، پەیامبەر سەركەوتوو بوو لە نوێكردنەوەی ئەو پەیمانەی كە لە نێوان خودا و مرۆڤایەتیدا بوونی هەبوو، هەروەها ئەو توانی كۆمەڵگەیەكی نموونەیی لەو كەسانەی كە لە دەوروبەری بوون دروستبكات. سەید قوتب لە نووسینەكانیدا هۆكارەكانی سەركەوتنی پەیامبەر موحەمەد لە دروستكردنی كۆمەڵگەیەی نموونەیی كە بووە بە سەرمەشق بۆ هەموو موسوڵمانانی جیهان دەخاتەڕوو. ئەو لە كتێبی "مەشخەڵی ڕێ"دا سەركەوتنەكانی پەیامبەر موحەمەد بۆ سێ هۆكار دەگێڕێتەوە:

1-پەیامبەر موحەمەد و هاوەڵەكانی قورئانیان بە تاكە سەرچاوەی باوەڕپێكراوی ئیمان دەزانی. بەڵام نەوەكانی دواتری موسوڵمانان بەهۆی چەند هۆكارێكەوە كەوتنەژێر كاریگەری كولتورە بیانییەكانەوە (فەلسەفەی یۆنانی و بیروباوەڕە ئاینییەكانی مەسیحییەت وەك نمونە)، هەربۆیە - دواتر - ئەم سەرسامبوونە بە بیانییەكان شێواندنی بیروبۆچوونە ڕەسەنەكانی ئیسلامی لێكەوتەوە.

2- لە سەردەمی موحەمەد و هاوەڵەكانیدا ئامانج لە خوێندنەوە و دیراسەكردنی قورئان دۆزینەوەی ڕێگەچارە بوو بۆ كێشە هەنووكەیەكانی ئەو سەردەمە. بەڵام دواتر موسوڵمانەكان قورئانیان بۆ مەبەستی ئەكادیمی، یان بۆ چێژوەرگرتن دیراسە دەكرد، كە ئەمەش بووەهۆی لەبیرچوونەوەی ئامانجی سەرەكی هاتنەخوارەوەی قورئان.

3- موحەمەد و هاوەڵەكانی لە ڕێگەی بە مەرجەعكردنی قورئانەوە توانیان خۆیان لە "نەفامی" بپارێزن و ڕووبەڕووی "نەفامێتی" ببنەوە. موسوڵمانان لە سەردەمی قوناغی مەككەدا دەستیان بە شۆڕشكردن لە دژی ناخی خۆیانكرد و لەلایەكەوە توانیان لە ڕێگەی ئەمجۆرە شۆڕشكردنەوە ناخی خۆیان لە نەفامی پاكبكەنەوە و لەلایەكی ترەوە توانیان ئامادەسازی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نەفامێتی بكەن. ڕووبەڕووبوونەوەی موسوڵمانان و نەفامێتی لە قۆناغی مەدینەدا، كاتێك موسوڵمانەكان لە ڕووی سەربازییەوە بەهێزبوون ڕوویدا.

ئەم سێ پرەنسیپە، خۆبەدوورگرتن لە كاریگەری كولتورە بیانییەكان - بەكارهێنانی قورئان وەك ڕێبەری ژیانی ڕۆژانە، ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ئەو بیروبۆچوونانەی كە دژی ئیسلامن – ئەوە دەردەخەن كە سەید قوتب دژی فیكر و بیركردنەوەی ئازاد بووە. ئەم دژایەتیكردنەی سەید قوتب بۆ بیركردنەوە لە كتێبی "مەشخەڵی ڕێ"دا باسكراوە. بیروبۆچوونە سیاسییەكانی سەید قوتب لەوێوە سەرچاوەی گرتووە كە سەید قوتب خۆی وەك ڕابەرێك دەبینێت كە ڕێنمایی پێویست دەدات بە دەستە پێشەنگەكەی كۆمەڵگەی ئیسلامی. كۆششە فكرییەكان لە دنیابینیەكەی سەید قوتبدا هیچ جێگەیەكی نابێتەوە، چونكە ئەم كۆششە فكریانە، بەبڕوای ئەو دەبێتە هۆی لەناوچوون و كەمبایەخكردنی سەركردایەتییە ڕوحییەكەی ئەو.

ئەو پرەنسیپانەی كە بوونەهۆی سەركەوتنی هاوەڵەكانی پەیامبەر موحەمەد بوون بە بەردی بناغە بۆ بڵاوبوونەوە و فراوانبوونی قەڵەمڕەوی ئیسلام و گەشەكردنی شارستانێتی ئیسلامی و بەرەوپێشچوونی زانست لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا. دواتر، بە بڕوای سەید قوتب، بە هۆی لاوازبوونی ئیمانی موسوڵمانانەوە شارستانێتی ئیسلامی بەرە و لەناوچوون چوو و زانست لە نێو كۆمەڵگە ئیسلامییەكاندا بەرەوپێشچوونی بە خۆوە نەبینی.

كاتێك كارڵ ماركسی جولەكە لە سەدەی نۆزدە پەرەی بە فەلسەفەی مادیگەرایی دا، لەڕووی سیاسییەوە هاوپەیمانییەكی "ناپیرۆز" لە نێوان مەسیحییەت و زایۆنیزمدا دروستببوو. لە سەردەمی نوێدا ئەم هاوپەیمانییە، هاوپەیمانی نێوان مەسیحییەت و زایۆنیزم، دەیانەوێت كۆتایی بە بیروبۆچوونی ئیسلامی بهێنن و ئەوان پێانوایە كە جەنگەكەیان لەگەڵ ئیسلامدا جەنگێكی چارەنوسسازە. باشترین وەڵام بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو مەترسیانەی كە لەلایەن هاوپەیمانی مەسیحییەت و زایۆنیزمەوە ڕووبەڕووی ئیسلام دەكرێتەوە بریتییە لە پێگەیاندنی پۆلێك گەنج كە توانای ڕابەرایەتیكردنیان هەبێت و ئەركی جیهادكردن لە دژی بێباوەڕەكان لە ئەستۆبگرن و بەبێ ترسان لە مردن لە پێناو سەرخستنی بەرنامەكانی خودادا بجەنگێن.

سەرەكیترین و كۆتا ئامانجی جیهاد بریتییە لە لەناوبردنی "نەفامێتی" و باڵادەستكردنی ئیسلامە لە هەموو جیهاندا. سەید قوتب ئەم سەركەوتنە "چاوەڕوانكراوە"ی ئیسلام لە ئایندەدا لە هەموو كتێبەكانیدا باسكردووە. سەید قوتب لەو باوەڕەدایە كە گەڕانەوە بۆ ئیسلام و جێبەجێكردنی یاسا قورئانییەكان دەبێتەهۆی بەرقەراربوونی ئاشتییەكی نێودەوڵەتی و لەكاتی حوكمكردنی قورئاندا تاكەكان هەست بەمرۆڤبوونی خۆیان لە نێو كۆمەڵگەی ئیسلامیدا دەكەن. لە نێو كۆمەڵگەی ئیسلامیدا ناموسوڵمانەكان (جولەكە و مەسیحییەكان)، كە پێیان دەوترێت "ئەهلی زیمە" پارێزراون و بەپێی دابونەریتە ئیسلامییەكان ڕێگەیان پێدەدرێت كە پراكتیزەی ڕێوڕەسمە ئاینییەكانی خۆیان بكەن. بەڵام بە هیچ شێوەیەك لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا ڕێگە بە بوونی "نەفامێتی" نادرێت و نەهێشتنی "نەفامێتی" یەكێك دەبێت لە ئەركە سەرەكییەكانی كۆمەڵگەی ئیسلامی.

بەیەكەوە گونجاندنی ئیسلام و "نەفامێتی" كارێكی ئەستەمە، چونكە ئەم دووانە، ئیسلام و نەفامێتی، بەتەواوەتی دژی یەكن و ڕوونیشە كە چاكە و خراپە بەیەكەوە هەڵناكەن. بەكارهێنانی هێز، بە بڕوای سەید قوتب بۆ لەناوبردنی "نەفامێتی" لەلایەكەوە پێویستە و لەلایەكی ترەوە تاكە چارەسەرە. سەید قوتب لەناوبردنی "نەفامێتی" لەڕووی مۆراڵییەوە، لەبەرئەم هۆكارانە بەكارێكی ڕێگەپێدراو دەزانێت:

1- خراپە خۆی لە خۆیدا بریتییە لە خودا یاخیبوون و دژایەتیكردنی مرۆڤە باشەكان. مرۆڤی باوەڕداری ڕاستەقینە تەنها بە مەبەستی خۆپاراستن و بەرگریكردن لە خۆ لەدژی "نەفامێتی" دەجەنگێت، چونكە نەفامێتی دەیەوێت باوەڕی باوەڕداران لە ڕەگەوە هەڵتەكێنێت. هەربۆیە جەنگكردن لە دژی بێباوەڕان بەتەواوی جەنگی بەرگری لەخۆكردنە.

2-جەنگكردن لە دژی بێباوەڕان جەنگكردنە لە دژی ئەو تاكە كەسانەی كە نەگەیشتوون بە قۆناغی مرۆڤبوونی ڕاستەقینە و ڕێگریش لەوە دەكەن كە كەسانی تر و یان خۆیان بگەن بە قوناغی مرۆڤبوونی ڕاستەقینە. ئەم جۆرە كەسانە مرۆڤی تەواو نین (یان هەر مرۆڤ نین) و  هەربۆیە كوشتنیان بە بەبێ دوو دڵی كارێكی ڕێگەپێدراوە.

3- هەموو ئەو بنەما مۆراڵیانەی كە باس لە ڕێگەپێنەدراوی بوونی لەناوبردنی بێباوەڕان دەكەن ڕەگەكەی بۆ ئەو بۆچوونە دەگەڕێتەوە كە دەڵێت بەهای "ژیانی دونیایی" دەبێت بەرزبنرخێنرێت. بەبڕوای سەید قوتب، بەرزنرخاندنی "ژیانی دونیایی" خۆی لە خۆیدا نەفامییە، چونكە بڕواداری ڕاستەقینە لە پێناو خودا و بەدەستهێنانی ئەو دونیا، نەك ئەم دونیا،  ئامادەیە قوربانی بە ژیانی ئەم دونیایەی بدات. ترسان لە مردن و پەیوەستبوون بە ژیانی ئەم دونیایەوە لە دەرهاویشتەكانی دونیابینی مادیزم و بێباوەڕبوونە. بەوردبوونەوە لە تێروانینەكانی سەید قوتب ئەوەت بۆ ڕووندەبێتەوە كە ئەو بەناوی ئاین و باوەڕەوە ڕەوایەتی بە كوشتنی ئەوانی تری جیاواز و "بێباوەڕ" دەدات. بە بڕوای سەید قوتب جیهاد بەتەنها ئامڕازێك نییە بۆ فەراهەمكردنی ژیانێكی باش و شەرەفمەندانە، بەڵكو جیهاد خۆی لە خۆیدا ژیانێكی شەرەفمەندانەیە. موسوڵمانی باش لە ڕێگەی جیهادكردن و لەناوبردنی دوژمنە دەرەكییەكان (بێباوەڕەكان) دەتوانێت بەسەر ترس لە مردندا سەركەوێت و ئارەزووی مادییەت لە ناخی خۆیدا لە ناو بەرێت.

سەید قوتب لە باسی چۆنێتی ڕێكخستنی جیهاددا، باس لەوە دەكات كە پێویستە "دەستەیەكی پێشەنگ" دەست بە جیهادكردنەكە بكەن. ئەم دەستە پێشەنگانە دەبێت بەپێی پێویستییەكانی كۆمەڵگەی ئیسلامی نمونەی، كە لە زۆر ڕووەوە لەو دەستە پێشەنگە نمونەییە دەچێت كە لینین باسی دەكات، ڕێكبخرێن. سەرەتا دەستە پێشەنگە جیهادییەكە دەبێت، لەكاتی بەرپاكردنی جەنگی (چالاكی) نهێنیدا، بەتەواوی ناخی پڕكردبێت لە ئیسلامی ڕاستەقینە. لەم قۆناغەدا، قۆناغی كاركردنی نهێنیدا، دەبێت دەستە پێشەنگەكە (سەركردەكانی ڕەوتە ئیسلامییەكە) خۆیان بەدوور بگرن، نەك بەتەواوی خۆیان دابڕن، لەو نەفامێتییەی كە لە چواردەوریان (ئەو كۆمەڵگەیەی تێیدا دەژین) بوونی هەیە. بەكارهێنانی ئەم شێوازی كاركردنە لەلایەن شانە نهێنییەكانی ئەلقاعیدەوە، شانەكەی موحەمەد عەتا لە ئەڵمانیا وەك نمونە، ئەوەندە كاریگەری سەید قوتب لەسەر ئەلقاعیدە دەردەخات، ئەوەندە كارێكی رێكەوت نییە.

 

ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە كە سەید قوتب باس لەوە ناكات كە دەستە پێشەنگە ئیسلامییەكە چۆن و بەچی ڕێگەیەك دەسەڵات بگرێتە دەست. ئەو بەڕوونی باس لەوە دەكات كە لەكاتی خۆئامادەكردن بۆ جیهاد دەبێت "جەنگاوەر"ەكان بۆ چەشتنی ئازاری ئەشكەنجەدان و برینداربوون و مردن ئامادەبكرێن. 
دوو بەشی كۆتایی (بەشی یازدە و دوازدەی) "مەشخەڵی ڕێ" بۆ ئامادەكردنی ئەو جیهادییانەی كە ئامادەن لە گۆڕەپانەكانی جەنگدا خۆیان بكەن بە قوربانی، تەرخانكراوە. "هەستی خۆبەباشترزانین" و "بەڵێنی چوونە بەهەشت" دەبێت كەڵكیان لێوەربگیردرێت بۆ كەمكردنەوەی ئازار و ناخۆشییەكانی موسوڵمانان لە كاتی كۆشش و جیهادكردندا.

 

سەید قوتب جەخت لەوە دەكاتەوە كە "هەستی خۆ بەباشترزانین" دەبێتەهۆی باڵادەستبوونی موسوڵمانان بەسەر دوژمنەكانیاندا لە گۆڕەپانەكانی جەنگدا. ئەم باڵادەستبوونەش لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە تەنها "مرۆڤی باش" لە دژی خراپەكاری دەجەنگێت. ئەمە جگە لەوەی كە مرۆڤی باوەڕدار بەهۆی ئارەزووەكانی بۆ چوونە ئەو بەهەشتەی كە پێشتر بەڵێنی پێدراوە، بە پێچەوانەی بێباوەڕەكانەوە كە بەتوندی دەستیان بەم ژیانەی ئێستاوە گرتووە، ئامادەیی ئەوەی تێدایە لە پێناوی خودادا قوربانی بە ژیانی خۆی بدات.

لێرەوە، دوای خستنەڕووی بەشێكی گرنگ لە بۆچوونەكانی سەید قوتب، لێكچوونەكانی نێوان بۆچوونە سیاسییەكانی سەید قوتب و ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەیی بە ڕوونی دەردەكەوێت.  باڵادەستبوون لە جیهاندا ئامانجە و بوونی ویستی لەناوبردنی دوژمن و بەركریكردن لە خود پاساوێكی ڕەوان بۆ لەناوبردنی دوژمنەكان لە گرنگترین و دیارترین ڕەگەزەكانی هەردوو شێوە (جۆرە) دیكتاتۆرییەكەی ڕۆژئاوان (كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمی نەتەوەیی). ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە كە سەید قوتب لە ڕێگەی ڕەتكردنەوەی ئەم دوو ئایدیۆلۆجیایەوە، كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمی نەتەوەییەوە، پەیوەندی لە نێوان بۆچوونە سیاسییەكانی خۆی و ئەو دوو ئایدۆلۆجیایەدا دروستدەكات. بیرۆكەی ململانێی ڕەگەز و چینایەتی، بە بڕوای سەید قوتب، ڕێگەیەكی نەفامێتییە (جاهیلییە) بۆ بەلاڕێدابردنی جەنگە ڕاستەقینەكە، كە جەنگی باوەڕە (جەنگی نێوان باوەڕ و بێباوەڕییە).

بەراوردێك لەنێوان ئیسلامی ڕادیكاڵ و ماركسییەت و سۆشیالیزمی نەتەوەییدا

 تەنانەت پێش ڕوودانی ڕووداوەكانی یازدەی سێپتەمبەری 2001 چەند نووسەرێك ئاماژەیاندا بەبوونی چەند خاڵێكی هاوبەش لە نێوان ئیسلامی ڕادیكاڵ و كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمی نەتەوەییدا. پاوڵ بێرمان بۆ یەكەمجار دوای پەلامارەكانی 11ی سێپتەمبەر، ناوەڕۆكی خاڵە هاوبەشەكانی نێوان ئەم سێ ئایدیۆلۆجیایەی خستەڕوو. بەپێی تێبینییەكانی پاوڵ بێرمان بێت، هەرسێ ئایدیۆلۆجیاكە لە دژی یەك دوژمنی هاوبەش، كە ئەویش كۆمەڵگەی ئازاد و لیبراڵە، دەجەنگن. هەروەها ئەم ئایدیۆلۆجیانە لەو باوەڕەدان كە كۆمەڵێك (گروپێك) لە مرۆڤی باش ئەركی بەدیهێنان و دروستكردنی ژیانێكی باشیان لە ئەستۆگرتووە، بەڵام ئەم مرۆڤە باشانە بەهۆی خراپەكاری ئەوانی ترەوە نەیانتوانیوە ئەو كۆمەڵگە باشە نموونەییە دروستبكەن. تاكە ڕێگە بۆ سەركەوتن بەسەر ئەو لەمپەڕانەی كە دێنە ڕێگەی دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی باش، جەنگێكی سەرتاسەرییە لە دژی خراپەكاری و دەبێت لەم جەنگەدا خراپەكاری لەناو ببرێت.

بە مەبەستی باشتر تێگەیشتن لە خاڵە هاوبەشەكانی نێوان ئەم سێ ئایدیۆلۆجیایە، بەراوردكردنێك لە نێوان بیروبۆچوونەكانی سەید قوتب و كارڵ ماركس و ئەدۆڵف هیتلەر بەپێویست دەزانین. بۆچوونە سیاسییەكانی هەرسێكیان بەوە دەست پێدەكات كە جیهان پڕە لە خراپەكاری و هۆكاری زۆربوونی خراپەكاری بۆ ئەو ململانێ هەمیشەییە دەگەڕێتەوە كە لە نێوان باشە و خراپەدا بوونی هەیە. دوای لە ناوبردنی خراپە و دوورخستنەوەی خراپەكاری لە كۆمەڵگە، كۆمەڵگەیەكی باش و نموونەیی دروست دەبێت.

ماركس هاوشێوەی سەید قوتب، بەوریاییەوە، نەخۆشییەكانی كۆمەڵگە دیاری دەكات: كۆمەڵگە بەهۆی ململانێی دوژمنكارانەی نێوان خاوەنكار و كرێكارەوە دابەشبووە. بەشێك، بە تایبەتی ئەوانەی لە دەرەوەی ململانێكەوە دەڕواننە ململانێكە، هۆكاری ململانێكە بۆ كرێی كاركردن دەگێڕنەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ململانێكە لەپێناو مانەوەدایە نەك كرێ. بەهۆی ئەوەی كە بارودۆخی بەرهەمهێنان بیر و كردەوەكانی مرۆڤی بەتەواوی كۆنترۆڵ كردووە، ئەستەمە كە ململانێكانی نێوان خاوەنكار و كرێكار چارەسەر ببن. تەنانەت قۆناغی گەشەی ئابووری كە  تێیدا موچە یان كرێی كرێكار زیاددەكات، ناتوانێت ململانێكانی نێوان خاوەنكار و كرێكار چارەسەر بكات؛ چونكە خولیای دەوڵەمەندبوون دەچێتە مێشكی كرێكارەكەوە و كرێكارەكەش دەیەوێت وەك خاوەنكارەكەی دەوڵەمەند ببێت. هەربۆیە ماركس لەو بڕوایەدایە كە ڕیفۆرم و چاكسازی ئابووری گرفتەكە چارەسەر ناكات، بەڵكو ئەو شۆڕشە كەمێك دوا دەخات كە بڕیارە لە دژی سەرمایەداری ئەنجامبدرێت.

لەبەر ئەوەی ململانێی نێوان كرێكار و خاوەنكار (سەرمایەدار) ململانێیەكی وجودییە، مۆراڵ ڕۆڵێكی ئەوتۆی لەو ململانێیەدا نابێت. ئەگەر ڕۆڵێك بدرێت بە مۆراڵ، ئەوا مۆراڵ بە قازانجی سەرمایەدار و بە زیانی كرێكار، ئەگەر بەشێوەیەكی كاتیش بێت، ململانێكە یەكلایی دەكاتەوە و كرێكارەكان بەهۆی ملكەچیان بۆ ئەو مۆراڵانەی كە لە بەرژەوەندی سەرمایەداری دانراون، ناتوانن ئەو كۆمەڵگە نمونەییە دروستبكەن كە كاریان بۆ بەدیهێنانی كردووە. چینی كرێكار هاوشێوەی شوێنكەوتوانی سەید قوتب، بۆ ئەوەی بتوانن ئەو كۆمەڵگە باشە (نمونەییە) دروستبكەن، دەبێت جەنگی "بەرگری لەخۆكردن" بكەن. هەردوو گروپەكە، شوێنكەوتوانی سەید قوتب و شوێنكەوتوانی ماركس، وەك فریادڕەسێك - كە توانای گۆڕینی مێژووی مرۆڤایەتی هەبێت - لێیان دەڕوانرێت. ئەم دوو گروپە بە مەبەستی نەدۆڕاندنی جەنگەكە، جەنگی نێوان باش و خراپ (ئیسلام و نەفامێتی / كرێكار و سەرمایەداری)، هەموو شتێك (ئامڕازێك) بۆ سەركەوتن بەسەر خراپەكاری و دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی باش بەكاردەهێنن.

ماركس پێیوایە ململانێی چینایەتی لە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووییدا دروستبووە و پێش دروستبوونی چینایەتی، كۆمەڵگەیەكی مرۆیی خاڵی لە ململانێی چینایەتی بوونی هەبووە. بە بڕوای ئەو، مێژووی دروستبوونی چینایەتی لە كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا بۆ ئەو ساتە دەگەڕێتەوە كە مرۆڤ ویستی كار لە پێناو خۆیدا بكات و بە تەنها ببێتە خاوەنی بەرهەمی كارەكانی خۆی. لەگەڵ دروستبوونی خاوەندارێتیدا، جیاوازی چینایەتی لە نێوان خاوەن موڵك و ئەو كەسانەی كە موڵكیان نییە دروستبوو و ئەم دروستبوونی جیاوازییەش بووە هۆی پەیدابوونی ململانێی چینایەتی لە كۆمەڵگەدا. ماركس لە كۆتا بەرهەمەكانیدا لە كاتی شیكردنەوەی یاسا ئابوورییەكاندا، هاوشێوەی سەید قوتب، باس لەوە دەكات كە مێژوو بەرەو كۆتا قۆناغەكانی دەچێت. لە كۆتا قۆناغی مێژووی ململانێی نێوان باش و خراپ، لە ڕێگەی شۆڕشێكەوە، خراپەكاری (خاوەندارێتی تایبەت) لەناودەچێت و مرۆڤە باشەكان دەتوانن كۆمەڵگەیەكی باش (خاڵی لە ململانێی چینایەتی) دروستبكەن. بە دروستبوونی كۆمەڵگەیەكی خاڵی لە خاوەندارێتی تایبەت، یەكسانی ڕەها بەرهەم دێت.

بۆچوونەكانی هیتلەر لەمەڕ مێژووی مرۆڤایەتی جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ بۆچوونەكانی سەید قوتب و ماركسدا نییە. ئەوەی هیتلەر لە ماركس جیادەكاتەوە ئەوەیە كە هیتلەر دیدێكی ئایدیالیستی، نەك مادی بۆ مێژوو هەیە. ئەوەی كە مێژوو وەك پرۆسەیەك هەڵدەسوڕێنێت هەلومەرجی بەرهەمهێنان نییە، بەڵكو بوونی ئیرادەیەكی بەهێزە لەلایەن مرۆڤی باش (ڕەگەزی ئاری) بۆ جەنگكردن لە دژی خراپە (جولەكە). هەربۆیە لە دیدی هیتلەرەوە ئامانج لە ململانێ و جەنگكردن بریتییە لە بەرهەمهێنانی نایەكسانی تەواو لە نێوان ڕەگەزەكاندا، ئاری و جولەكە وەك نمونە.

هاوشێوەی سەید قوتب و ماركس، هیتلەر سەرەتای شیكردنەوەكانی بە ڕەخنەگرتن لە ئێستا، لەو واقیعەی كە دروستبووە، دەستپێدەكات. ئەو لە بەشی دووی "خەباتی من"دا باس لەو كاتانە دەكات كە لە ڤیەننا بەسەری بردووە و بیری لە پرسە كۆمەڵایەتی و كاریگەرییەكانیان لەسەر یەكڕیزی نیشتمانی كردووەتەوە. بە بۆچوونی هیتلەر، جیاوازییە زۆرەكانی نێوان هەژار و دەوڵەمەند دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی یان نەمانی بەهای بەها كۆمەڵایەتییەكان. ئەو باس لەوە دەكات بەهۆی فراوانبوونی كەلێنەكانی نێوان هەژار و دەوڵەمەند، بەهای خۆشەویستی بۆ نیشتمان بەرەو نەمان چووە. بە بڕوای هیتلەر، ماركسییەت (مادییەت) چارەسەرێكی گونجاو بۆ گرفتی نەمانی بەهاكانی كۆمەڵگە پێشكەش ناكات. ئەو جەخت لەوە دەكاتەوە كە یەهودییەت (جولەكەكان) هۆكاری دروستبوونی مادییەت و سەرمایەدارین لە جیهاندا. خەبات و شۆڕشی سۆشیالیزمی نەتەوەیی لە دژی سەرمایەداری نەبوو، بەڵكو لە دژی مادییەتی ماركسیزم بوو. هیتلەر جەخت لەوە دەكاتەوە كە شۆڕشكردن كۆتا جەنگە (جەنگی كۆتاییە) لە نێوان فریادڕەسانی مرۆڤایەتی و نوێنەرانی خراپەكاری. 
لە كۆتاییدا هەرسێ ڕێبازەكە جیهاد و شۆڕش و خەبات وەكو میكانیزمێك بۆ كۆتایهێنان بە خراپەكار و پاككردنەوەی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە خراپەكاری دەبینن. ئەوان پێیانوایە بەبێ كۆتایی هێنان بە خراپەكاری، مرۆڤە باشەكان ناتوانن كۆمەڵگەیەكی باش و خاڵی لە خراپە دروستبكەن.

كۆتایی

 شیكاركردنی هەرسێ ئایدیۆلۆجیەكە ئەوە دەردەخات كە ئەم ئایدیۆلۆجیایانە لەسەر یەك بنەما دامەزراون. مێژوو لەم ڕێبازانەدا بەهۆی بەهێزبوونی خراپەكارانەوە، وەك پرۆسەی خراپبوونی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی سەیركراوە و مرۆڤایەتی بە هۆی ناهاوسەنگی هێز لە نێوان باش و خراپدا بەرەو كەناری لەناوچوون ڕۆشتووە. مرۆڤە باشەكانی نێو كۆمەڵكە جێگەی ئومێد و هیوای خەڵك بوون و ئەركی ڕزگاركرنی خەڵكیان لە ئەستۆگرتووە. ئەم مرۆڤە باشانە پاش لە ناوبردنی خراپەكار كۆمەڵگەیەكی باش كە خاڵی بێت لە خراپەكاری بۆ مرۆڤایەتی دروستدەكەن.

لەم نووسینەدا دوو مۆدێل لە دیكتاتۆرییەت باسكراوە. مۆدێلی یەكەمیان بریتییە لە مۆدێڵی مادییەت (ماركسیزم) و ئەم مۆدێلە مێژوو وەك ململانێی نێوان چینەكان دەبینێت و دەیەوێت كۆمەڵگەیەكی نموونەیی و یەكسانییەكی ڕەها لە نێو كۆمەڵگەدا بەدیبهێنێت. دووەم مۆدێل لە دیكتاتۆرییەت مۆدێلی ئایدیالیستە (مۆدێلی ئیسلامی ڕادیكاڵ و سۆشیالیزمی نەتەوەییە). مۆدێلی ئایدیالیزم دیدێكی نەرێنی بۆ مادییەت هەیە و مادییەت وەكو بێڕێزیكردن بە مرۆڤایەتی و مەترسی لەسەر مرۆڤایەتی دەبینێت. ئەم دوو مۆدێلە لە دیكتاتۆرییەت لەو ڕووەوەی كە ئایدیالیزم كاردانەوەیەكی نەرێنییە بەرامبەر بە مادییەت، پەیوەندیان بەیەكەوە هەیە.

بەهۆی ئەو لەیەكچوونەی كە لە نێوان ئەم سێ ئایدیۆلۆجیایەدا هەیە، ئەو مەترسی و ئاڵنگاریانەی لەلایەن ئیسلامی ڕادیكاڵەوە بۆ ڕۆژئاوا دروستدەكرێت، دەبێت بەراورد بەو مەترسیانە بكرێت كە كاتی خۆی كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمی نەتەوەیی لەسەر ڕۆژئاوا دروستیانكردبوو. بەوپێیەی كە تیرۆری ئیسلامی تیرۆرێكی جیهانییە، ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانی ئەم جۆرە لە تیرۆر پێویستی بە هەمەهانگییەكی نێودەوڵەتی هەیە. بەهێزی تیرۆری ئیسلامی لە ئایدیۆلۆجیاكەیدایە، هەربۆیە جەنگكردن لە دژی تیرۆری ئیسلامی دەبێت جەنگێكی ئایدیۆلۆجی بێت و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەوڵبدات لە ڕووی ئایدیۆلۆجییەوە، نەك بە تەنها لە ڕووی سەربازییەوە شكست بە تیرۆری ئیسلامی بهێنێت.   

سەرچاوە: Totalitarian Movements and Political Religions

ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان

 

 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.