سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

هۆكارە دینییەكانی پشت ڕێكخراوە توندڕەوەكان

06/04/2019


زیرەك ئەحمەد ڕەحمان

كە باس دێتە سەر دین هەمیشە هەردوو بەرەی دیندار و بێدین دەكەونە ململانێیەك؛ تا بەرەی دیندار هەموو لارییەك لە دین دابڕنێ و بیخاتە سەر نەیارانی، لەولایشەوە بێدینی هەمیشە هەرچی ناحەزی هەیە دەیخاتە ئەستۆی دینەوە. ئەمانە هەمیشە لێكدانەوەی نابابەتین. بە شێوەیەكی گشتی تیرۆر و ڕێكخراوەكانی وەك قاعیدە و داعش و ئەوانیتر، دەگمەن وایە كەسانێكی بێدین لەخۆوە بگرن، دەی كەواتە ئەوە حەتمەن بوونی پاشخانێكی دینیی لەو نێوەندەدا هەیە.

ئەوەیشی جێی سەرنجە بوونی كەسانێك سەرگەرمی دینداری كوردە لە دەوری ئەو جۆرە ڕێكخراوانە، جێی خۆیەتی ئەو پرسیارە بورورژێندرێت: چ پاڵنەر و هۆكاری دینی هەیە گەنجان و نەوجەوانانی كورد هەرەتەی ناو ئەو ڕێكخراوانە بكات؟ بێگومان هۆكار زۆرن دەتوانین لە چەند خاڵێكدا كۆیان بكەیەنەوە:

١. دەق: تاكی ئیماندار هەمیشە بەدوای پاساوێكی پیرۆزە بۆ هەر ڕەفتارێكی ئەنجامی دەدات. چونكە ئاسان نییە بانگەشەكردنی پیرۆزیی بەبێ بوونی دەقی پاڵپشتی ئەو بانگەشەیە. كاتێكیش ئیماندار وەك ڕەوتێكی توندەڕەو و تیرۆریست لەكاردا دەبێت، ئەوا چاكترین شت بۆ قێزەون دەرنەكەوتنی ئەوەیە ئەم كارانەی ئەنجامی دەدات بەرگی دەقی دینییان بەبەروەبێت. دەقپەرستبوونی داعش ڕێك ئەمەیە «بە وردی و ئەمانەتەوە دەقە پیرۆزەكانی وەك فەرموودە و هەندێك ئایەت وەك خۆیان»[تاهیر، ٢٠١٥، ل٣٢] بەبێ هیچ دەستكاریی و هیچ لێكدانەوەیە و بیركردنەوە پیادە دەكات. دوا جار داعش تەنیا جووڵەیەك لە شوێنی خۆی ناكا بەبێ بەڵگەی پاڵپشت هەر لە كوشتنی منداڵ و ئافرەت و كەنیزەك و سووتاندن و ئاگرتێبەردان و هەڵواسینی لاشە و كوشتنی دیل و .. گەر سەلەفی ساڵح كردبێتیان ئەمان بۆ نەیكەن[هەریری، ٢٠١٥، ل١٩-٢٢]. ئینجا بۆ دینداری كەم ئەزموون و شارەزایی لە لێكدانەوە بیركردنەوەی واقعی و هاوچەرخ، چەند ئاسانە پارچە ئایەتێك یان حەدیسێكی بۆ بخوێنرێتەوە كە تیرۆر بشەرعێنێ، ئەویش هیچی بۆ نەمێنێتەوە جگە لە ملكەچكردن بۆ ئەم تێگەیشتنە دەقپەرستییە و تێوەگلانی لەو ڕێكخراوە تیرۆریستییە. نموونەیەكی زۆر بەرچاو لە دەقی تیرۆریستی؛ بڕواننە زنجیرە كتێبی (مجموع فتاوی ابن تیمیە)، لە دەیان شوێن لەسەر پرسی دینی فتوادەدا بە تۆبەكردن بە موسڵمان گەرنا مل پەڕاندن و كوشتنی. بۆ ئاسانكاریی پتر لە گووگڵ ئەم دێڕە سێرچ بكەن «یستتاب فإن تاب وإلا قتل».

٢. سەلەف: ڕەنگە كەسانێك هەبن؛ هەموو دیندارێكی موسڵمان بە داعش بزانن. كە ئەمە حوكمێكی ڕەهای نالۆژیكییە. لەملایشەوە داعش بە دژی ئیسلام و موسڵمان بزانرێ، هەمان شت ناڕاستە. داعش شتێك نییە جگە لە پیادەكردنی تیۆری سەلەفییەت تەنانەت ئەو تەوژمە «ئیسلامێكی بان مێژووی بەدەوی دەسەڵاتگەران»[ئەدیب، ٢٠١٥، ل٤٦]، ڕوونتر «داعش ئەو مەنهەجە ئەمانەت پارێزەیە وەك خۆی»[تاهیر، ٢٠١٥، ل٣٥] بێ ئەوەی بە موو لە پێشینانی خۆی لابدات ئەوەش دواجار هەر دەكاتەوە سەلەفییەتێكی بێ ماسك. دبلۆماسیەت و شەرمن و دنیایی نیین وەك هێزە ئیسلامییەكانی تر. داخۆ چەندانی وەك هێزە ئیسلامییەكانی وەك ئیخوان و هیتریش هەبن وەك تیۆر بڕوایان بە هەموو فیقهەكەی داعش هەیە بەڵام داعش «شەرم ناكەن و ئەوەی بە شەرعی بزانن وەك خۆی بێ ڕتووش جێبەجێی دەكەن بەڵام ئەمانی تر شەرمن و دنیاییترن. بۆیە ئەو تەفسیرانەی پێیان وایە كە داعش كوڕی شەرعیی ئەم كلتوورە دینییە دەقپەرستە حەنبەلییە عەرەبییە نین تەواو هەڵەن»[تاهیر، ٢٠١٥، ل٣٥] جا یا ئەوەتا نەزانین و ئاشنا نەبوونە بە كەلەپووری حەنابیلە و دەقپەرستی یاخود پینە و پەڕۆ كردنی مێژوو و ترس لە ڕەخنەیە یائەوەتا خاتر و خۆتری بەرامبەرە.

بەردەوام سەلەفییەكان دێن ڕێكخراوەكانی وەك قاعیدە و داعش و ئەنساڕ و تەنانەت هەندێ جار ئیسلامییەكانی تریش بە خەواریج و دەرچوو لە وەلی ئەمر دەزانن،»ئەوەی خەواریج لە داعش جیادەكاتەوە زۆتر زیاترە لەوەی كۆیاندەكاتەوە»[ئەدیب، ٢٠١٥، ل٣٠] بەڵام ئەمە بەردەوام بۆ خۆدزینەوەیە لەو شوناسە سەلەفییەی تیرۆریستان ئەو ناو بەخشینەوەی نازناوی خەواریج دەكەنە پەرژینی خۆدزینەوەیان. ئەوانە هەرهەموویان لەم سەر تا ئەوسەر.. «داعش و جەماعاتی سەلەفی جیهادی و سەلەفییەتی بانگەوازیش لەژێر كاریگەریی كتێبەكانی ئەحمەد بن حەنبەل و ئیبن تەیمیە و محەمەد بن عەبدولوەهاب و لەژێر دەستی ئیبن باز و ئیبن عوسێمین و ئەلبانی و ساڵەح فەوزان و حەماد ئەنساڕی و عەبدوڵڵا بن عەبدوڕەحمان و ڕەبیع بن هادی مەدخەلی و كەسانی تر دەرچوون»[هەریری، ٢٠١٥، ل١٠٣-١٠٤]. دروستتر وایە قۆناغبەندییەكە لە دواوە بۆ سەرەتا ئاوایی بكەین مەدخەلی و فەوزان.. قۆناغی ئەلبانی و بن باز.. قۆناغی وەهابییەت.. قۆناغی سەلەفییەتی ئیبن تەیمیە.. قۆناغی ئیبن حەنبەل و حەنابیلە.. ئەوانیش زادەی كەلەپووری ئیسلامی ئەمەوی.

٣. سەحوەی ئیسلامی: لە كوردستاندا سەرەتای هاتنی ئیسلامی سیاسی بە لاوازیی بووە، تا ئەو كاتەی حیزبی چەكداریی خستەوە لە قۆناغی هەشتایەكانی و جەنگی دژی بەعس. پاشان لە نەوەتەكان بەردەوام كاریگەریی جموجۆڵی ئیسلامی دەرەكی كاریگەریی هەبووە لەسەر بزواندنی هەستی گەنجان و نەوجەوانانی ناو مزگەوتەكانی كوردستان. «كە هەمان خەونی خەلافەت و گێڕانەوەیەتی لە خەیاڵدانی ئیسلامیدا هەڵكۆڵراوە»[تاهیر، ٢٠١٥، ل٢٧]. داعش هەڵقوڵاوی قاعیدە (ئەنساڕ) ئەنساڕیش زادەی ترازانی ناوەخۆیی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی بوو. گەنجانی خوێنگەرمی ئەوێ خۆیان تێدا بینیەوە. وەك «چۆن سەدان گەنجی ئیسلامی خەونیان بە دیتنی عەبدوڵڵا عەزامەوە دەدیت، چۆن ئەو موجاهیدانەی ئەفغان ببوونە قارەمانی گۆڕەپانی ئیسلامی هەزار ئەفسانە و موعجیزاتی دەدایە پاڵیان»[هەریری، ٢٠١٥، ل١٤٩]. جا هەموو ئەوانەش دەخرانە ناو وتارەكانی سەر مینبەر و كۆڕ و كۆبوونەوەكانی مزگەوتان.

دەی هەموو ئەمانە لەسەر مینبەری مزگەوتەكانی كوردستان ئامادەییان هەیە، لە وتاری بانگخوازەكانیشیان بە هەمان شێوە، هەموو ئەم جۆرە كۆبوونەوانەش تایبەت نیین بە كەسانی خاوەن ئەزموون و تەمەن. ئەو سەرگەرمییە نەك هەر گەنجان بەڵكو سەدان منداڵ و نەوجەوانیان تێدان و بە ئاسانی دەبنە نێچیری وتارە پڕ گریان و دوعاكان. «لەپێشوودا خەڵك زۆر دڵخۆش دەبوو بە منداڵانی ئەگەر ڕوویان لە دینداری كردبا، دەیاندیت لە ماوەیەكی كەمدا منداڵیان هێمنتر و بەئەدەبتر و ڕێزدارتر دەبوو، دووردەكەوتەوە لە كاری خراپە و ڕەوشتی بەد، ئێستا خەریكە خەڵكەكە دەزانن كە دیندارییش بۆتە مەترسییەك بۆ سەر منداڵەكانیان.. چونكە ئەو لاوچاكییە قۆناغی یەكەمی دیندارییە، هەر كە پێی نایە قۆناغی وەلا‌و و بەڕا‌و و جیهاد و فەزڵی موجاهیدان، و بە سوك سەرنجدانی دینداری دایك و باوك و دەوروبەری، قۆناغی سوور هەڵگەرانی ڕوخسارت لە غیرەتی بۆ مەحارمی خوا! لێرەوە سەرئێشەی ئەوان دەست پێدەكات، زەردەخەنەی جارانی نامێنێت.. ئەزیەتی خوشكانی دەدات.. تەلەفزیۆن قەدەغە دەكات.. ناچێتە گەشت و بۆنە كۆمەڵایەتییەكان… ئەگەر بۆی بلوێت لەپێناو عەقیدەی پیرۆزی ڕێگای جیهاد دەگرێت لە دژی كەس و كار و نەتەوەكەشی»[هەریری، ٢٠١٥، ل١٤١-١٤٢].

٤. دینی دەسەڵات: لەپاڵ ئەم هۆكارە دینیانەی سەرەوە باسكرا، لە هەموویان كێشەتر كەمتەرخییە هەر لە ئاستی دەسەڵات و حكومەتەوە بگرە تا حیزبەكان و ڕێكخراوەكان و تاكە تاكەی خەڵكیش. چەندان دەركەوتەی پێشوەختەی تیرۆر و داعشاتی هەیە، بە گشتی لە ئاستیدا كەمتەرخەمن. بە تایبەتی دەسەڵاتی سیاسی چونكە زۆربەی هەرە زۆری كایەكانی كۆمەڵگە لە كۆنتڕۆڵی ئەودایە. دوای ئەوانیش دامەزراوە دینییەكان، هەرچی كەمتەرخەمییەكی ئەوان كارەساتی گەورە دەخاتەوە گەرچی دەركەوتەكانی هێواش بن.

هۆی كورتبینیی سیاسیی دەسەڵات؛ گۆڕەپانی دینداری ڕادەستی هێزێكی ڕەشبین و دەمارگرژ كە قبوڵی هیچ نوێخوازییەك نەكات، هەمووی بكاتە قوربانی دینی سەلەفی، بەس ڕەخنە لە دەسەڵاتی سیاسی نەگرن!! دەی ئەمە شێواندنی سرووشتیی دینداریی میانەڕەویی خەڵكە و چاڵێكە ئایندەی ئیدارەی سیاسیی خەریكی هەڵكەندنیەتی[هەریری، ٢٠١٥، ل١٤٣].

ئیخوان موسلمین لە میسڕ و سوودان لە قوتابیانی زانكۆ و پسپۆڕییە جیاوازەكان پێكدێت، «حەسەن بەننا و سەید قوتب هەردووكیان مامۆستای سەرەتایین، سەرۆكی بەرەی ئینقاز عەباس مەدەنی دكتۆرای لە وڵاتی بەریتانیا وەرگرتووە.. عەبدولقادر حاچانی ئەندازیاری پترۆكیمیاوییە و لە فەڕەنسا خوێندوویەتی»[عەزیز، ٢٠٠٥، ل٢٢٣].

لێرەش و لەوێش و لە زۆربەی شوێنانی دنیای ئیسلامی زۆربەی پێشەوا سەرەكییەكانی ئەم گرووپە ئیسلامییانە زانای كلاسیكی واتە مەلا نین و لە قوتابخانە ئایینییەكان دەرنەچوون بەڵكو دەرچووی قوتابخانە ئەندازیاری و یاسا و پەروەردە و شوێنی دیكەن، بۆیە ئیسلامی سیاسی بە هەردوو باڵی جیهادی و دەعوەییەوە لە دەرەوەی كلتووری مەلا سەرچاوەی گرتووە.

سەرچاوەكان:

01 ئەدیب، موحسین(٢٠١٥)، داعش كوڕی شەرعی سەلەفیزم (لە ئیبن حەنبەلەوە بۆ بەغدادی) خوێندنەوە ریشەییانە بۆ داعشیزم، چاپخانەی ڕەهەند، سلێمانی.

02 تاهیر، بەهمەن و ئەوانی تر (٢٠١٥)، داعشناسی؛ كۆمەڵە وتار، وتاری: داعش كوڕی ڕەسەنی دەقپەرستەكان، ناوەندی ڕۆشنگەریی چاودێر، لە بڵاوكراوەكانی كۆنفڕانسی دامەزراندنی ڕێكخراوی دابڕان، چاپی یەكەم، سلێمانی.

03 عەزیز، ماهر (٢٠٠٥)، ئیسلامی سیاسی و مۆدێرنێتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و: د. سامان هەڵەبجەیی، گۆڤاری توێژینەوە، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی موكاریانی، هەولێر،  ژمارە(٣) ساڵی یەكەم، مانگی ئاب.

04 هەریری، محەمەد (٢٠١٥)، داعش كێیە و مەشروعییەت لە كام سەرچاوەوە وەردەگرێت، لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ڕاگەیاندنی ستاندەر، زنجیرەی كتێب (١٦)، چاپی یەكەم، هەولێر.

سەرچاوە / ئاژانس

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.