سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

جیهاد لە ڕوانگەی مەبەستگەراییەوە

23/07/2019


پاسەوان قەپڵان

پێشەكی
جیهاد چەمكێكی تایبەت و جیاكەرەوەی ئایینی ئیسلامە، لە ڕشتەبەندی كەلەپووری فیقهی ئیسلامیدا وەكو بابەتێكی سەرەكی جێگە و پێگەی هەیە. لە سەردەمی نوێدا، لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕەوتە ئیسلامیە هاوچەرخەكاندا، جارێكی تر ئەدەبیاتی جیهادی بووژانەوە. دوایی لەگەڵ دەركەوتنی گرووپە جیهادی و تەكفیریەكان و ئەنجامدانی توندوتیژی لە ژێر بەیداخی جیهاددا، چەمكی جیهاد مشتومڕی زۆری لەسەر دروست بوو و زیاتر كەوتە بەر تیشكی باس و لێكۆڵینەوە.

لە ڕاستیدا كۆمەڵێك دەقی زۆر لە بارەی جیهاد و كوشتارەوە هەن، لە قورئان و لە گێڕانەواكانی فەرموودەی پێغەمبەردا، وەلێ لەبەر ئەوەی جیهاد بە مانای كوشتار، چەمكێكی كردەیی پراكتیكیە، ئەو دۆخ و جێبەند (سیاقـ)ـه دیرۆكیەی موسڵمانان جیهادی جه‌نگیان تێدا كردووە كاریگەری داناوە لەسەر ڕاڤەكردنی دەقەكانی پەیوەست بە قیتال, لە كتێبە فیقهیەكانیشدا هەر بە تام و تارمایی پراكتیكە مێژووییەكانەوە ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە ئێستا چەمكە مێژوویی و كەلەپووریەكەی (جیهاد) بەینێكی زۆر و دووری هەیە لەگەڵ چەمك و وێنەی جیهاد لە جه‌وهه‌ری دیندا كه‌ قورئانه‌. رێكخراوە توندڕەوەكانی دنیای ئیسلاميش تێگەیشتنی خۆیان بۆ جیهاد لە چەمكە كەلەپووریەكەی جیهادەوە وەردەگرن.

ئەم توێژینەوە تەرخانكراوە بۆ خوێندنەوەی مەبەستگەرییانە بۆ دەقەكانی قیتال, تا جیاوازی نێوان چەمكە مەبەستگەریەكەی جیهاد لە قورئاندا لەگەڵ ئەو جیهادەی لە كەلەپووردا بوونی هەیە و گرووپە ئوسووڵیە توندڕەوەكان پەیڕەوی دەكەن، ڕوون بێتەوە.

چەمكی (جهاد و قتال):

 یەكەم: جیهاد لە زماندا
لە ڕووی زمانەوانیەوە وشەی (الجهاد) دەگەڕێتەوە بۆ ڕەگی سێ پیتی (ج، ه، د) ئەم ڕەگەش لە بنەڕەتدا مانای (زحمەت) دەدات(1). زمانناسان جیاوازیان لە نێوان هەردوو وشەی (الجَهْد) و (الجُهْد) كردووە بەوەی یەكەمیان بە مانای (وزە و توانا و شیان) دێت و دووەمیان بە مانای (زیادەڕەوی و ئەوپەڕی مەبەست)(2)، كە هەردووكیان نزیكن لە وشەی (جهاد). بەم پێیە، وشەی (الجهاد) واتە: بەخەرجدانی توانا و وزە. دەتوانین بڵێین مانای (جیهاد) لە زمانی كوردیدا بەرامبەرە بە وشه‌كانی (خەبات و تێكۆشان و زەحمەتكێشان).

دووەم: جیهاد لە قورئاندا
وشەی (جهاد) بە هەموو داڕشتەكانیەوە (34) سی و چوار جار لە قورئاندا هاتووە. ئەوەی تێبینی دەكرێت لە بەكارهێنانی قورئان بۆ وشەی (جهاد)، زیاتر پێداگری لەسەر دوو شت كراوە:

1- مەبەستی جیهادكردن،  كە دەبێ لە پێناو خودا بێت (فی سبیل الله)، ئەمەش لە زۆربەی ئایەتەكانی جیهاددا هاتووە.
2- ئامڕاز و كەرەستەی جیهادكردن، كە سێ ئامرازی دیاری كردووە:

أ‌.  سەروەت و سامان. 
ب‌. نەفس. ئەم دوانەش لە (9) نۆ ئایەتدا پێكەوە هاتوون، وەكو: (انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ...)[التوبة: 41]، (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ)[الحجرات: 15]. 
ت‌. قورئان، هەروەكو لەم ئایەتەدا فەرمانی پێكراوە: (فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا)[الفرقان: 52] ، واتە: گوێڕایەڵی كافران مەبە و بە قورئان جیهادێكی گەورەیان لەگەڵدا بكە.
به‌م پێیه‌‌ ده‌توانین بڵێین قورئان ئاماژه‌ی داوه‌ به‌ سێ شێوازی جیهاد: جیهادی دارایی، كه‌ بریتیه‌ له‌ به‌خشینی سه‌روه‌ت و سامان بۆ مرۆڤه‌كان له‌ پێناو خودا. شێوازی

دووه‌م: جیهادی مرۆڤیی. به‌كارهێنانی توانا مرۆڤیه‌ جیاوازه‌كان له‌ خه‌باتی چاكه‌خوازیدا، گیانبه‌ختكردنیش وه‌كو به‌شێكه‌ له‌م جیهاده‌ له‌ كات و هه‌لومه‌رجی پێویستدا، كه‌ له‌ بڕگه‌كانی داهاتوودا ڕوون ده‌كرێنه‌وه‌. شێوازی سێیه‌م: جیهادی هزری و مه‌عریفی، وه‌ك پێغه‌مبه‌ر فه‌رمانی پێكراوه‌ قورئان بكاته‌ چه‌ك و ئامڕازی ئه‌م خه‌باته‌ هزریه‌ له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕاندا.

قورئان زۆر باسی جيهاد و ئامڕازه‌كانی كردووە، بەڵام زۆر بە كەمی باسی ئەو لایەنەی كردووە كە جیهادی لەگەڵدا دەكرێت، واته‌ جیهاد كارێك نیه‌ له‌ دژی لایه‌نێك بكرێت، ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێ كە جیهاد بریتیە لە بەخشین و كۆششكردن و تێكۆشان و بەكارهێنانی سەرجەم توانا مرۆیی و داراییەكان. واتە، جیهاد لە قورئاندا بە تەواوەتی چەمكێكی ئەرێنیە، باس لە وێرانكردن و كوشتن و لەناوبردن نییە، ڕەنگە شەڕكردن تەنها بەشێكی زۆر بچووك بێت لە بەشەكانی جیهاد، هەروەك هەندێ زانا كردوویانە بە (13) سیانزدە بەش و پلە، شەڕكردن تەنها یەكێكیانە(3), بەم شێوەیە قیتال/كوشتار دەكاتە نزیكەی 0,7% جیهاد, واتە جیهادی بچووكە, بەڵكو بچووكترین جیهادە, جیهادی گەورە خەباتی هزری و ئەخلاقیە, هەر وەك قورئان فەرمانی بە پێغەمبەر كردووە لە ڕێگەی قورئانەوە جیهادێكی گەورە لەگەڵ كافران ئەنجام بدات.

سێیەم: جیاوازی جیهاد لەگەڵ قیتال:
 بە هەمان شێوە, وشەی (قتال= شەڕكردن)یش لە قورئاندا هاتووە، بە هەموو داڕشتەكانیەوە نزیكەی (67) جار بەكارهاتووە، هاتنی هەردوو وشەكە و بەكارهێنانەكانیان لە قورئاندا سەلمێنەری ئەوەیە كە وەك چۆن دوو زاراوەی جیاوازن, وەهاش مانا و ناوەڕۆكیان جیاوازە. وشەی (قتال) تایبەتە بە جەنگ و شەڕی چەكداری، بەڵام وشەی (جهاد) فراوانترە و پەیوەست نییە تەنها بە لایەنی سەربازیەوە.

وشەی جیهاد هەر لە ئایەتەكانی قۆناغی مەككەدا بەكار هاتووە، بە مانای كۆششكردن لە ئامۆژگاری و بانگەواز و گفتوگۆی باش، هەروەك لەم ئایەتەدا هاتووە: (فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا)[الفرقان: 52]، واتە: گوێڕایەڵی كافران مەبە و بە قورئان لەگەڵیان تێبكۆشە. هەروەها بە مانای كۆششی كەسیی ئەخلاقیانەی دەروونی بەكارهاتووە، هەروەك دەڵێ: (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ)[العنكبوت: 69] واتە: ئەوانەی لە پێناو ئێمەدا تێدەكۆشن، ڕێگاكانی خۆمانیان پیشان دەدەین(4).

ئەمەش مانای ئەوەیە كە پێش ڕێگەدان بە شەڕكردن، باس لە جیهاد كراوە، چونكە وەك قورتوبی دەڵێ: هیچ ناكۆكی لەوەدا نییە كە شەڕ و كوشتار یاساغ بووە لە پێش كۆچكردن بۆ مەدینە(5)، هەر وەك زانراویشە پێغەمبەر بە درێژایی  سێزدە ساڵی قۆناغی بانگەوازی ئیسلام لە مەككەدا هیچ شەڕ و كوشتارێكی نەكردووە، ژیان و ڕەفتاری پێغەمبەریش ڕووی كردەیی قورئانن، خۆ ئەگەر جیهاد بە مانای كوشتار بوایە دەبوو پێغەمبەر هەر لەگەڵ دابەزینی ئەم ئایەتەی سەرەوە جەنگی ڕاگەیاندبا لەگەڵ خەڵكی بێباوەڕی مەككەدا، كە وای نەكردووە ئەوە دوپات دەكاتەوە كە جیهاد تەنها بە مانای كوشتار نایەت، بەڵكو زیاتر بە مانای خەباتی هزری و مەدەنی دێت.

هەروەها پێغەمبەر (د.خ) فەرمانی پێكراوە جیهاد لەگەڵ دووڕوو و بێباوەڕاندا بكات، هەروەك لە قورئاندا هاتووە: (يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ...)[التوبە: 73، التحریم: 9]، واتە: ئەی پێغەمبەر تێكۆشە لەگەڵ كافر و دووڕوان و زبر بە لەگەڵیان. بەڵام شتێكی زانراوە كە پێغەمبەر هەرگیز شەڕ و كوشتاری لەگەڵ دووڕوان نەكردووە، خۆ ئەگەر جیهاد واتای كوشتن و شەڕی گەیاندبا، دەبوو پێغەمبەر فەرمانی خودای جێبەجێ كردبا و جەنگ و كوشتار لەگەڵ دووڕوان بكات، بەڵام نەی كوشتوون و شەڕی لەگەڵدا نەكردوون, هاوكات هاووڵاتی و هاونیشتیمانی بوون. لێرەدا تێبینی دەكەین كە بەكارهێنانی قورئان وردە, وشەی (جیهاد)ی بۆ كافران و دووڕوان بەكارهێناوە نەك وشەی (قیتال), نەیفەرمووە كوشتاریان لەگەڵدا بكەن, بۆیە ئیماندار دەبێ كۆششێكی هزری و مەعریفی لەگەڵ كافراندا بكات نەوەك شەڕ و كوشتار.

جیاواز لە جیهاد، قیتال لە قۆناغی مەدینەدا ڕێگەی پێدرا(6)، ئەمەش ئەوەی لێدەخوێندرێتەوە كە قیتال/شەڕ دەبێ دەوڵەت بیكا، بەڵام كامە دەوڵەت؟ پێوەری دەوڵەتی ڕاستەقینە ئەوەیە دەبێ پاڵپشتی میللی و جەماوەری هەبێت و لە لایەن گەلەوە پەسندكراو و قبووڵكراو بێت. چونكە پێغەمبەر تا لە مەككە بوو موسڵمانان تەنها گرووپێكی قبووڵنەكراوی ناو مەككە بوون، بەڵام چوونی پێغەمبەر بۆ مەدینە لەسەر بناغەی پەیماننامەیەكی پێشوەختە بوو، پێش چوونی لەگەڵ خەڵكی مەدینەدا بەستبووی، كە لە مێژوودا بە پەیماننامەی (عەقەبەی یەكەم و دووەم) ناو نراوە، ئەم پاڵپشتیەی خەڵكی مەدینە یەكێك بوو لە پێكهاتە و دیمەنەكانی بە دەوڵەتبوونی كیانی ئیسلامی لە شاری مەدینە (یەسریب)، لە پاڵ بوونی خاك و دەستوور, كە توخمە سەرەكیەكانی دروستبوونی دەوڵەتن.

بەم پێیە، جیهاد چەمكێكی فراوانی مەدەنی و هزریە زیاتر لەوەی زاراوەیەكی سەربازی بەرتەسك بێت. فراوانی چەمكی جیهاد لەم خاڵانەدا بەدی دەكرێت(7):

1. چەمكێكە هەموو تاكەكانی ئوممەت دەگرێتەوە، هەر كەس بە پێی ئاست و توانا و دۆخی تایبەتی خۆی، پەیوەست نییە –وەكو قیتال- بە تەنها چینێكەوە كە ئەركێكی سەربازیان پێ بسپێردرێت.
2. چەمكێكی یاساگەردوونیە، بەو واتایەی دین بۆ ژیانە، ژیانیش یاسای خۆی هەیە و هەر شتێك هۆ و ئامرازی خۆی پێویستە، بۆیە سادەییە وا بیر بكرێتەوە بە جەنگێك ژیان و دۆخی خەڵك ڕاست دەبێتەوە، ئەو پێغەمبەرەی سەركردەكانی فێری بەڕێوەبردنی سوپا دەكرد، هەر ئەویش خەڵكی فێركرد چۆن لە هەژاری ڕزگار ببن و سەرجەم كارەكانی تری وەك كڕین و فرۆشتن و چاندن و خوێندن و هاوسەرگیری بكەن.

3. چەمكی جیهاد هەموو كایەكانی ژیان دەگرێتەوە، بۆ تاك و خێزان و كۆمەڵگە، لە هەموو بارودۆخ و هەلومەرجێك كاری پێدەكرێت، وەكو شەڕكردن تایبەت نيیە بە لایەنێكی ژیان یان حاڵەتێكی تایبەت.
4. پرۆگرامێكی بەردەوام و نەبڕاوەیە، هەلومەرجی ناوێت، لە هەموو دۆخێكدا كاردەكات، لە حاڵەتی لاوازی و بەهێزی، زۆری و كەمی، ساخلەمی و نەخۆشی، لە حاڵەتی بوونی دەوڵەت و نەبوونیدا. جیهاد داخوازی شەریعەتە لە كەسی پێگەیشتوو كە بە ئەندازەی توانا ئەوەی هەیە پەرەی پێبدات و باش بەكاری بێنێت و كەموكورتیەكان پڕبكاتەوە.

5. جیهاد، ئەنجامەكەی سەلامەتە و بەرهەمەكەی تەنها چاكەیە و هیچ گرفت و مەترسیەكی نییە. 
ئەمە چەمكی جیهادە بەو شێوەیەی لە قورئان و فەرموودە ڕاستەكانی پێغەمبەردا بەكارهاتووە، چەمكێكی فراوان و گشتگیر و بەردەوام و ئەرێنی و مەدەنی و هزریە، بەڵام قەتیسكردنی چەمكی جیهاد لە لایەنی سەربازی و كوشتاردا ئەم گشتگیریەی تیادا نییە، ئامانجەكانی جیهادیش بەدی ناهێنێت. لە ئەنجامی ئەم بەراوردەدا بۆمان دەردەكەوێت كە چەمكی جیهاد  لە دوو ڕەوەوە شێواوە:

یەكەم: قەتیسكردنی جیهاد لە لایەنی شەڕ و سەربازیدا، كە لە ڕاستیدا وانییە. ڕەنگە هۆكاری ئەمەش ئەوە بێت كە لە سەرەتادا مەیدانەكانی جیهاد فراوان نەبوون، تاكە كەرەستە و ئامرازی ململانێ و یەكلاكردنەوەیان بریتی بوو لە جەنگ و شەڕكردن، بۆیە چەمكی جیهادیش بە قەبارەی ئاسۆی ئەو سەردەمە بچووككراوە و قەتیسكراوە لە شەڕكردن، هەر بەو شێوەیەش جێگەی گرتووە لە فیقهـ و هزر و تەفسیری ئیسلامیدا.

دووەم: پاش قەتیسكردنی چەمكی جیهاد لە شەڕ و كوشتاردا، دابڕا لە شاپەیامی هەموو پێغەمبەران و پێغەمبەری ئیسلام بە تایبەتی، كە پەیامی میهرەبانيیە بۆ گشت جیهان.
پەیامی ئیسلام بۆ جیهان و جیهانیان بریتیيە لە سۆز و میهرەبانی، هەروەك خودا بە پێغەمبەر دەڵێ: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ) [الأنبیاء: 107] تەنها وەكو ڕەحمەت بۆ جیهانیان تۆمان ناردووە. ڕەحمەتیش لە مانا فراوانەكەیدا واتە: پارێزگاریكردن لە مرۆڤەكان، بەردەوامیدان بە مانەوەی مرۆڤ و مرۆڤایەتی، كوشتاریش واتە لەناوبردنی مرۆڤ، كە ئەمە ڕێك پێچەوانەی پەیامی بەزەیی گەردوونیيە كە ئیسلام هەڵگریەتی. كاتێك جیهاد لەم پەیامە دووركەوتەوە و تێكەڵی مەبەستی تر كرا بە تەواوەتی لە ناوەڕۆكی خۆی لاید و بەلاڕێدا چوو.

بابەتی توێژینەوەكەی ئێمە تایبەتە بە شەڕ و كوشتار یان (جیهادی شەڕكردن) نەك جیهاد بە گشتی، بۆیە ئێمە لەم بابەتەدا هەر وشەی (جیهاد) بەكاردەهێنین، بەو شێوەی كە باوە.

 

پرەنسیپەكانی ئیسلام لە بارەی جەنگ و ئاشتیەوە:
بە كۆكردنەوەی سەرجەم ئایەتەكانی باسی جەنگ و ئاشتی لە قورئاندا و تێڕامان لەو ئایەتانەدا، بۆمان دەركەوت، كە ئایەتەكان دابەش دەبن بەسەر سێ بنەمای سەرەكی، ئەم سێ بنەمایە پرەنسیپەكانی ئیسلام بۆ جەنگ و ئاشتی پێكدەهێنن.

یەكەم: بنەڕەت ئاشتی و پابەندبوون و بەپیرەوەچوونی ئاشتییە:

خودای گەورە بانگی ئیمانداران دەكات و فەرمانیان پێدەكات: (يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً...)[البقرە: 208]. واتە: ئەی ئیمانداران هەر هەمووتان بچنە نێو ئاشتیەوە, یان بچنە ناو ئاشتی بە شێوەیەك و لە هەموو ڕوویەكەوە. وشەی (سلم) لە ئایەتەكەدا واتە پێچەوانەی جەنگ، دیارە كە خودا دەیەوێت ئیمانداران لە ئاشتیدا بن لە ناوخۆ و لەگەڵ دەرەوەی خۆشیان. ئەم فەرمانەش ئەوە دەگەیەنێت كە ئیمانداران بە تەواوەتی نەچووبوونە نێو ئاشتیەوە، بۆیە فەرمانیان پێكراوە(8)، هەروەها بۆ ڕێگەگرتنە لەوەی موسڵمانان لە دوای جەنگێك كە دێتە ڕێیان درێژە بە شەڕ نەدەن و بزانن كە ئاشتەوایی و ئارامی ئەسڵە، بۆیە ئەگەر جەنگیش ڕوویدا، هەركات لە بەرەی بەرامبەردا مەیلی ئاشتەوایی بەدیكرا یان داوای ئاگربەست و ئاشتەواییان كرد، پێویستە موسڵمانانیش بەپیری ئاشتەواییەوە بچن، هەروەك پێغەمبەر فەرمانی پێكراوە: (وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا...)[الأنفال: 61]. واتە: ئەگەر ئەوان مەیلی ئاشتیان هەبوو تۆش بۆی بچۆ.

دووەم: ئاشتەوایی و چاكەكاری لەگەل ئاشتیخوازانى ناموسڵمان و حەرامكردنی كوشتنی ئاشتیخواز:

پاشان قورئان بە ڕوونی بێباوەڕان بۆ دوو پۆل جیا دەكاتەوە، پۆلێك كە بە هۆی دینەوە شەڕت لەگەڵ ناكەن و شاربەدەرت ناكەن، ئەم پۆلە نەك هەر نابێ كوشتاریان لەگەڵ بكرێت، بەڵكو ئاساییە هەموو چاكەیان لەگەڵ بكرێت و بە پێی یاساكانی دادگەری مامەڵە بكرێن. پۆلی دووەم: ئەوانەن كە بە هۆكاری باوەڕ و دینەوە كوشتارت لەگەڵ دەكەن و لە وڵاتی خۆت وەدەرت دەنێن، ئەمانە بە پێی هەڵوێستی خۆیان مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێت. خودا لەم بارەوە فەرموویەتی: (لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (8) إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ ...)[الممتحن’: 8-9]. لەمەوە بە روونی دەردەكەوێت كە جیهاد لەگەڵ كافر ناكرێت لەبەر كوفرەكەی، بەڵكو لەبەر شەڕەنگێزیەكەیەتی، ئەگەرنا نەدەبوو ئاشتەوایی لەگەڵ هیچ كافرێك بكرێت.

تەنانەت ئەو كەس و تاقمانەی لە كاتی شەڕ لە نێوان بەرەی موسڵمانان و بەرەی نەیاردا ئاشتی هەڵدەبژێرن و لە شەڕ دوور دەكەونەوە و ئاشتیخوازی خۆیان رادەگەیەنن – ئەمانە بە هیچ شێوەیەك نابێ دەستیان بۆ ببرێت و بكوژرێن. خودا لە بارەی ئەم دەستەیەدا دوپات دەكاتەوە كە: (فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا * سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا) [النسا‌ء: 90-91] ئەگەر خۆیان لە ئێوە بەدوور گرت و شەڕیان لەگەڵ نەكردن ئاشتیخوازی خۆیان نیشاندان، ئەوا خودا هیچ ڕێگەیەكی لە دژی ئەوان پێنەداون، ئەگەر لێشتان دوورنەكەوتنەوە و ئاشتیخوازیان پێڕانەگەیاندن و دەستیان نەپاراست، ئەوا بیانگرن و بیانكوژن لە هەر كوێ دەستان پێگەشت، خودا دەسەڵاتی ڕەوانی پێداون لەسەر ئەوانە.

تەنانەت توندترین هەڕەشە دەكات لەو كەسەی لە كاتی شەڕدا بە ئەنقەست كەسێكی ئاشتیخواز بكوژێت: (وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا) [النسا‌ء: 93]. واتە: هەر كەس كەسێكی ئاشتیخواز(9) بە ئەنقەست بكوژێت سزاكەی دۆزەخی هەتاهەتاییە و خودا خەشمی لێدەگرێت و نەفرەتی لێدەكات و ئازارێكی سەختی بۆ ئامادە كردووە.

سێیەم: مامەڵەی هاوشێوە بەرامبەر دەستدرێژیكاران:
بنەمای مامەڵەكردن لەگەڵ پۆلی دووەمی بێباوەڕان واتە پۆلی شەڕكەر، مامەڵەی هاوشێوەیە. ئەمە لە چەندین ئایەتی قورئاندا ڕوونكراوتەوە، وەك لەم ئایەتانەدا دەردەكەوێت:
 (قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ* اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (191) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ * الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ...) [البقرە: 190-194] لەم ئایەتانەدا چەند شێوازێكی مامەڵەی هاوشێوە باس دەكات، بەم شێوەیە:

- شەڕ لەگەڵ ئەوانە بكەن كە شەڕتان لەگەڵ دەكەن و لە مافی خۆتان زیاتر دەسدرێژی مەكەن.
- دەریان بكەن وەك چۆن ئێوەیان دەركرد.
- لای مزگەوتی حەرام شەڕیان لەگەڵدا نەكەن تا ئەوان تیایدا شەڕتان لەگەڵ دەكەن، ئەگەر شەڕیان لەگەڵ كردن، ئێوەش بیانكوژن، ئەمە سزای بێباوەڕانە.
- هەر كەسێ دەسدرێژی كردە سەرتان ئێوەش بە هەمان شێوە و ئەندازە وەڵامی دەستدرێژیان بدەنەوە.

لەم ئایەتەشدا بە هەمان شێوە: (...وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً...) [التوبە: 36] دەفەرموێت: هەمووتان بەشداری شەڕ بكەن وەك چۆن ئەوان هەموویان شەڕتان لەگەڵ دەكەن. "ئیدی لە هیچ شوێنێك نابینین ڕێگە بە دەستپێشخەری كوشتار درابێت، بەڵكو مەسەلەكە بە گوێرەی هەڵوێستی دوژمنكارانەی بەرەی نەیار دیاری كراوە"(10).

مەبەستەكانی جیهادی شەڕ(11):

یەكەم: پارێزگاری لەخۆكردن و بەرپەرچدانەوەی دەسدرێژیكردن:
وەك لە پێشدا باسكرا، ئەسڵ لە پەیوەندی موسڵمان لەگەڵ ناموسڵماندا ئاشتی و چاكەكاریە، تا ئەو دەسپێشخەری نەكات و دەست بۆ شەڕ نەبات نابێ موسڵمان بێ هۆ جەنگ دەست پێبكات لەگەڵیان، بۆیە مەبەستی یەكەم و هەرە سەرەكی لە ڕێگەدان بە جەنگ و كوشتار بریتیە لە بەرپەرچدانەوەی دەسدرێژی چەكداری و بەرگری لەخۆكردنە، وەك لەم ئایەتەدا دیارە كە دەفەرموێت: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) [البقرە: 190] ئەم ئایەتە یەكەمین ئایەتە ڕێگەی بە شەڕكردن دابێت(12)، بەو پێیەی لەوەوپێش ئەنجامدانی شەڕ لە قۆناغی مەككەدا ڕێگەپێدراو نەبوو. لەم ئایەتەدا زۆر بە ڕوونی هۆكار و ئامانجی شەڕكردنی دیاری كردووە، بەوەی كە تەنها لەگەڵ ئەوانەدا بكرێت كە شەڕ دەكەن و دەست بە هێرش دەكەن. ئەوەشی دوپات كردووەتەوە كە ئێوە دەسپێشخەر مەبن لە هێرش بردن و پەلاماردان، كە دەڵێ (ولا تعتدوا)(13)، دەكرێ دەستەواژەی ، ئەم مانایەش ببەخشێت، واتە: بە ئەندازەی شەڕ و هێرشی بەرامبەر شەڕ بكەن نەك زیاتر، لەو ئەندازەیە دەرباز مەبن و سنوور نەبەزێنن. هەر چۆنێك بێت، ئاشكرایە كە مەبەست لە ڕێگەدان بە شەڕ و كوشتار بەرگریكردنە و پەیوەستە بە هەڵوێستی لایەنی بەرامبەر و دەبێ هەر لەو چوارچێوەیەشدا پەنای بۆ ببرێت.

لە ئایەتێكی تردا ڕوونتر خوای گەورە ستەمكردنی بەرامبەر دەكاتە هۆی ڕێگەدان بە جەنگی پەرچەكردار، وەك دەفەرموێت: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ) [الحج: 39- 40] ئەوانەی شەڕیان لەگەڵ دەكرێت بە ستەملێكراو دادەنرێن، ئەوانەی بە ناهەق لە خاكی خۆیان دەركران. پێشتر سەرباری ئەو ستەم و داپڵۆسینەی بەرامبەر بە موسڵمانان دەكرا، فەرمانیان پێكرا بوو كەوا: (...كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ...) [النسا‌ء: 77] دەست بگرنەوە و تەنها نوێژ بكه‌ن و زه‌كات ببه‌خشن. وەلێ دوای زیاتر لە دە ساڵ، بە درێژایی قۆناغی مەككە، كە داپڵۆسین و دوژمنایەتی هاوەڵگرانی مەككە مۆركێكی گشتی وەرگرت، موسڵمانان بوونە خاوەنی دەوڵەت؛ ڕێگەیان پێدرا بەرگری لەخۆ بكەن(14).

هەروەها خودا سووچی شەڕ دەخاتە ئەستۆی ئەوانەی ستەم دەكەن، نەوەك ئەوانەی بەرگری لە خۆیان دەكەن دژی ستەم (وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (41) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) [الشوری: 41-42].

دووەم: فەراهەمكردنی ئازادی ئایینی:
پاساوی دووەمی پەنابردن بۆ شەڕ دەستەبەركردنی ئازادی ئایینی و ڕێگەگرتنە لە چەوساندنەوەی ئایینی، بە پێی وتەی خودا، كە دەفەرموێت: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ) [البقرە: 193] واتە: شەڕیان لەگەڵدا بكەن تاوەكو ئەو هێزەیان نەبێت بتوانن بتان چەوسێننەوە و ئازارتان بدەن بە هۆی ئایینەوە و ڕێگەتان لێبگرن بە ئاشكرا دینداری بكەن و بانگەوازی بۆ بكەن، بۆ ئەوەی ئایینی هەر كەس بە بێگەردی بۆ خودا بێت و ترسی كەسی تر كاریگەری بەسەرەوە نەبێت، بە ناچاری واز لە ئایینی خۆی بێنێت یان پەنا بۆ مەراییكردن و خاترگرتن، یان شاردنەوەی بیروباوەڕەكەی ببات. وشەی (فتنە) لەم ئایەتەدا مانای چەوساندنەوەی مرۆڤە بە ئازاردان و كوشتن و دوورخستنەوە، لەبەر ئایینەكەی(15).

بێباوەڕان لە مەككە بە هۆی ئایینەوە جۆرەها ئەشكەنجەیان تاقیكردەوە لەگەڵ پێغەمبەر و شوێنكەوتوانی، لە خاكی خۆیان شاربەدەریان كردن، دەستپێشخەریان كرد لە جەنگ و كوشتار (أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ...)[التوبە: 13]، خودا هەواڵی دا كە ئەوان بەردەوام دەبن لە دوژمنایەتی و كوشتار بە مەبەستی پاشگەزكردنەوەیان لە ئایین: (...وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ...)[البقرە: 217] واتە: چەوساندنەوەی ئایینی لە كوشتن گەورەترە، بەردەوامیش لەگەڵتان دەجەنگێن تا لە دینەكەتان هەڵتان بگەڕێننەوە.

فەراهەمكردنی ئازادی ئایینی تەنها بۆ پێڕەوانی ئایینێك نا، بەڵكو بۆ هەموو ئایینەكان، بۆیە خودا ڕاستەوخۆ دوای ئایەتی ڕێگەدان بە شەڕی پەرچەكردار بۆ بەرگرتن لە ستەم، ئاماژەی بە مەبەستی ڕێگەدان بەم جەنگ و كوشتارە كردووە و دەفەرموێت: (وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا)[الحج: 40] واتە: ئەگەر خودا ئەم بەرگریەی دانەنایە، خەڵكی بێباوەڕ و خراپەكار كڵێسا و مزگەوت و پەرستگاگەلێك دەڕمێنن، كە یادی خودای تیادا دەكرێتەوە. وەك سەرنج دەدەین باسی پەرستگای ئایینەكانی تر دەكات، پاشان ناوی مزگەوت دەبات، وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی كە ئازادی ئایینی دەبێ بۆ پێڕەوانی هەموو دینەكان هەبێت.

سێیەم: تەمبێكردنی خیانەتكاران و پەیمانشكێنان:

هۆكارێكی تری ڕەوایەتیدان بە شەڕكردن، پەیمانشكێنی هاوپەیمانانە، لەم بارەوە خودا دەفەرموێت: (وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ * أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ...) [التوبە: 12-13] (ئەگەر پەیمانیان شكاند لە دوای پەیمان دان و تانە و پلاریان لە دینەكەتان دا؛ ئەوا لەگەڵ سەرانی كوفردا بجەنگن، ئەوان خاوەنی هیچ پەیمانێك نین، بەڵكو بە شەڕ واز بێنن. دواتر بە شێوەی هاندان دەڵێ: مەگەر نابێ شەڕی تاقمێك بكەن كە پەیمانیان شكاندووە...).

بە تایبەت ڕێگە بە جەنگ دراوە دژی ئەوانەی ڕێزی پەیمان ناگرن و ڕەچاوی ڕێكەوتنەكان ناكەن، تا ئەو كاتە پابەندی دەبن كە لە بەرژەوەندی خۆیاندایە، هەر كاتیش بۆیان لوا پەیمان و ڕێكەوتننامە دەشكێنن و ناپاكی لەگەڵ هاوپەیمانی خۆیان دەكەن و لە پشتەوە لێی دەدەن و هاوكاری دوژمنانیان دەكەن. ئەم جۆرە مرۆڤانەش نابێ بهێڵدرێ سەرەڕۆیی و خراپەكاری زیاتر بكەن، بێ ئەوەی كەس لێیان بپرسێتەوە، بۆیە ئیسلام ڕێگەی داوە شەڕ لەگەڵ ئەم تاوانبار و خراپەكارانە بكرێت، وەك سزا و تەمبێكردن(16). ئەمەش وەك ئەو جوولەكانەی لە مەدینە چەند جارێك پەیمانیان لەگەڵ پێغەمبەر بەست و شكاندیان. قورئان لە بارەی ئەم پەیمانشكێنانە بە پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (56) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (57) وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ)[الأنفال: 56-58].


ئه‌م ئایه‌ته‌ قورئانیه‌ش (فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ...) [التوبة: 5] كه‌ له‌ فیقهـ و ته‌فسیر به‌ (ئایه‌تی شمشێر!) ناسێنراوه، سه‌رجه‌م ئایه‌ته‌كانی لێبورده‌ییان پێ پووچه‌ڵ (نسخ)‌ كردووه‌، ئه‌م ئایه‌ته‌ باس له‌و هاوه‌ڵگرانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یمانیان له‌گه‌ڵ موسڵمانان شكاندووه‌ نه‌وه‌ك باسی هه‌موو هاوه‌ڵگرێك بێت، ئه‌مه‌ش له‌ پێش و له‌ پاشی ئایه‌ته‌كه‌ به‌ ڕوونی دیاره‌ كه‌ باسه‌كه‌ باسی په‌یمانشكێنانه‌.‌

چوارەم: بەرگریكردن لە كەسانی بێ دەرەتان و بەرەنگاربوونەوەی ستەمكاران:
ئامانجێكی تر و هۆیەكی تری ڕێگەدان بە شەڕكردن، ڕزگاركردنی كەسانی بێ چارەیە لە ژێر دەستی ستەمكار، خودا ئیمانداران هاندەدات: (وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا)[النسا‌ء: 75] چۆن ناجەنگن لە پێناو خودا و ئەو پیاو و ژن و منداڵە بێ دەسەڵاتانەی هاوار دەكەن: خودایە لە دەست ئەم شارنشينە ستەمكارانە ڕزگارمان بكە و خۆت پشت و پەنا و ڕزگاركەرێكمان بۆ پێكبێنی.

بەم پێیە دەركەوت كە تەنیا پاساوی ڕێگەدان بە جەنگ و كوشتار ستەم و دەسدرێژی و پەلاماردانی بەرامبەرە، كە خۆی لە سێ حاڵەتدا دەبینێتەوە:

أ‌. بەكارهێنانی هێز بۆ دەسگرتن بەسەر خاك و ماڵ و موڵكدا.
ب‌. ئەشكەنجەدان و زۆرلێكردن و ترساندن بۆ سەپاندنی باوەڕێك.
ت‌. فێڵ و تەڵەكە و پەیمانشكێنی و ناپاكیكردن(17).

ئەو ئامانجانەی بەدەرن لە مەبەستەكانی جیهاد(18):
1. سڕینەوەی كوفر لە جیهاندا.
2. زۆركردن لە خەڵك تاوەكو موسڵمان بن (بەزۆر موسڵمانكردنی خەڵك).

ئەنجام:
جیهاد لە قورئان و ژیانی پێغەمبەری ئیسلامدا، چەمكێكی مەدەنیی ئەخلاقیی دەروونیە، فراوان و گشتگیر و بەردەوامە، دەكرێ بەرخوردی هەموو كەسێك بێت لە هەر دۆخێكی ژیاندا، داخوازی شەریعەتە لە كەسی پێگەیشتوو كە هه‌موو توانا جیاوازه‌كانی بخاته‌ كار, بۆبره‌ودان به‌و چاكەی هەیە و خرابە سنووردار بكات و كەموكورتیەكان پڕبكاتەوە. شەڕ (قتال) بەشێكی گەلەك بچووكی مەیدانەكانی جیهادە، بەڵكو ئامڕازێكی ناچاریە بۆ بەدیهێنانی ئامانجە گەورەكانی جیهاد كە پەرەپێدانی فەزیلەتە لە كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و باڵابوونی مرۆڤ و باڵكێشانی ئارامی دەروونی لەسەر ئاستی تاك و جڤاكدا.

لە كه‌له‌پوور و مێژووی ئیسلامیدا چەمكی جیهاد شێواوە، (قتال= شەڕ) هێندە قەبە كراوە جیهادی ونكردووە، (شه‌ڕ) كه‌ به‌شه‌كه‌، هه‌موو/ هه‌مه‌كی قووتداوه‌ كه‌ (جیهاد)ه‌. چه‌مكی جیهاد و قیتال به‌ دوو شێوه‌ شێواون‌:

یه‌كه‌م: له‌سه‌ر ئاستی تیۆری، له‌ فیقهی ئیسلامیدا (جهاد) یه‌كسان كراوه‌ به‌ (قتال)، كه‌ ئه‌مه‌ بووه‌ مایه‌ی خه‌فه‌بوونی چه‌مكی جیهاد به‌و مانا ئه‌رێنی و بنیاتنه‌رانه‌ی ئاماژه‌یان پێدرا، هاوكات بووه‌ هۆی زه‌قبوونه‌وه‌ی بژارده‌ی شه‌ڕ و كوشتار!  دووه‌م: ئه‌و شه‌ڕ و كوشتاره‌ی له‌ مێژووی ئیسلامیدا كراون له‌ژێر به‌یداخی جیهاددا، لایداوە لە پەیامی بەزەیی و مرۆڤایه‌تیانەی ئیسلام, زۆر جار به‌ده‌ر‌ له مه‌رج و پاساوه‌ شه‌رعیه‌كان كراوه‌، حه‌ز و ئامانجی دنیایی زاڵبوون به‌سه‌ریدا.كاتێك ڕێكخراوه‌ جیهادیه‌كانی وه‌ك داعش ده‌رده‌كه‌ون، به‌م هه‌موو ڕوانینه‌‌ شێواوانه دێن جیهاد دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌ یان دووباره‌ به‌كاری بهێنن. ‌

لە كاتێكدا بە پێی خوێندنەوەی مەبەستگەریانەی ئایەتەكانی (قتال) لە قورئاندا؛ دەردەكەوێت كە قیتال دۆخێكی پەڕیدە و ناچاریە, تەنها بۆ چوار مەبەست ڕێگە دراوە پەنای بۆ ببرێت:

یەكەم: پارێزگاری لەخۆكردن و بەرپەرچدانەوەی دەسدرێژیكردن.
دووەم: فەراهەمكردنی ئازادی ئاینیی.
سێیەم: تەمبێكردنی خیانەتكاران و پەیمانشكێنان.
چوارەم: بەرگریكردن لە كەسانی بێدەرەتان و بەرەنگاربوونەوەی ستەمكاران.

 به‌م شێوه‌یه‌ دیارە, كه‌ شه‌ڕ و كوشتار لە قورئاندا پەیوەندیه‌كی بە دین و كوفر و ئیمانەوە نییە، بەڵكو سەرجەم ئەم مەبەستانەی سەرەوە مەبەستی تەواو مرۆڤیی و سەربازین, بە هیچ شێوەیەك نابێت شەڕكردن و كوشتار بكرێت لە پێناو سەپاندن و بڵاوكردنەوەی ئاینێك و، سڕینەوەی كوفر  یان ئاینەكانی تر له‌سه‌ر زه‌وی.

 
پەراوێز و سەرچاوەكان:

1.  ابن فارس، احمد بن فارس الرازی (ت: 395هـ): معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، دار الفكر، 1399هـ - 1979م، بێ نۆرەی چاپ، ل 1/486.
2.  ابن منظور، محمد بن مكرم الإفریقي (ت: 711هـ): لسان العرب، دار صادر – بیروت، ط 3، 1414هـ، ل 3/134.
3.  ابن قیم الجوزیة، محمد بن أبی بكر (ت: 751هـ): زاد المعاد في هدی خیر العباد، مۆسسة الرسالة- بیروت، ط 27، 1415هـ -1994م، ل: 3/9-10.
4.  دراز، د.محمد عبدالله: مدخل إلی القرآن الكریم، ترجمة: محمد عبدالعظیم علي، دار القلم– مصر، ط5، 1424هـ– 2003م، ل 63.
5.  القرطبي، محمد بن أحمد الأنصاري (ت: 671هـ): الجامع لأحكام القرآن، تحقیق: أحمد البردوني و إبراهیم أطفیش، دار الكتب المصریة– القاهرة، ط2، 1384هـ- 1964م، ل 2/347.
6. أبو الكلام آ‌زاد: الجهاد.. دفاعاً عن الإسلام، تقدیم: د. محمد عمارة، دار المعارف، بێ نۆرە و ساڵی چاپ، ل: 34.
7. سلمان العودة: أسئلة العنف، جسور للترجمة والنشر، ط1، بیروت، 2015، ل: 269-270.
8. ابن عاشور، محمد الطاهر بن محمد (1973م): التحریر والتنویر، الدار التونسیة للنشر – تونس، 1984م، بێ نۆرەی چاپ, ل 2/276.
9.  لە تەفسیرە مێژووییەكانی قورئان وشەی (مؤمنا) بە باوەڕدار ماناكراوە.
10. دراز: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 64.
11. بۆ بەراوردكردن بڕوانە هەر یەك لە: القرضاوي، د.یوسف عبدالله: فقه الجهاد.. دراسە مقارنة لأحكامه وفلسفته في ضوء القرآن والسنة، مكتبة وهبة - القاهرە، ط4 (طبعة خاصة)، 1435هـ-2014م، ل 1/448-458. رضا، محمد رشید (1935م): تفسیر المنار، الهیئة المصریة العامة للكتاب،1990م، بێ نۆرەی چاپ، ل 1/97-98. صافي، د.لؤي: إعمال العقل، دار الفكر – سوریة، الطبعة الأولى، 1419هـ – 1998م، ل 201.
12. القرطبي: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 2/347.
13.  ابن عاشور: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 2/201.
14. دراز: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 62.
15. رضا: سەرچاوەی پێشه‌وه‌, ل 1/97-98 و 2/170.
16. القرضاوي: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 1/457.
17. صافي: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 202.
18. القرضاوي: سەرچاوەی پێشه‌وه‌، ل 1/469-470.


سەرچاوە: ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان


 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.