سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

كورتەیەك لەبارەی "مێژووی ڕیفۆرم لە ئیسلامدا"

07/08/2019


ریفۆرمی ئیسلامی هاوچەرخ دەگەڕێتەوە بۆ ڕەگی بنەماكانی ئیسلام، چەند دێڕێك لە قورئان پشتگیری ڕیفۆرم (ئیسڵاح) دەكات هەروەها پێغەمبەر محەمەد دەڵێت "لە هەموو سەدەیەك پیاو چاكێك دێت و ئایینەكە نوێ دەكاتەوە (مجدد)، وە قسەكانی محەمەد هاتونەتە دی و ئایینی ئیسلام چەندین ڕیفۆرمەری تێدا هەڵكەوتووە لە سەدەكانی ڕابردوودا، وەك؛ 

أبو حامد الغزالی (١٠٥٨_١١١١)، ابن تیمیە (١٢٦٣-١٣٢٨)، شاهـ ولی الله الدهلوی (١٧٠٣-١٧٦٢)، محمد بن عبد الوهاب (١٧٠٣-١٧٩٢)، عوسمان دان فودیو (١٧٥٤-١٨١٧)،محەمەد عەبدە(١٨٤٩-١٩٠٥)

ئەمانە و چەندین ڕیفۆرمەری تر كاریگەری گەورەیان لەسەر هزر و شێوازی بیركردنەوەی موسڵمانان بووە، هەندێ ڕیفۆرمەر ڕاستەوخۆ چاكسازییەكانیان خراوەتە ناو ئاینی ئیسلام وەك الغزالی، بەڵام هەندێ ڕیفۆرمەری تر بۆ چەندین سەدە پشتگوێ خراون وەك ابن تیمیە.

سەدەی نۆزدە شەپۆلێكی نوێی چاكسازی بەخۆیەوە دی وەك بەشێك لە جوڵانەوە سیاسییەكانی دژ بە داگیركاری ئەوروپی، و زۆرێك لەم جوڵانەوانە دەیانگوت "تەمبەڵی موسڵمانان وایكردووە كە ئەوروپییەكان بە ئاسانی داگیرمان بكەن"، ئەم جوڵانەوە چاكسازیانە لە هیندستانەوە تاكو باكوری ئەفریقا كەسایەتی گرنگ و دیاری بەخۆیەوە دیوە.

هەروەها لە سەدەی نۆزدەدا كەسایەتی ڕیفۆرمەری مەزن دەركەوتن كە بە شێوەیەكی جیاواز لە ڕیفۆرمەرەكانی پێش خۆیان تێبینی ئەوەیان دەكرد كە چۆن نووسراوە ئیسلامییەكان لەگەڵ بەها ئەوروپییەكان یەك دەگرنەوە و پێكەوە دەتوانن شكۆمەندی بگەڕێننەوە بۆ ئیسلام، یەكێك لەم كەسایەتیانە جەمالەدین ئەفغانی بوو كە كاریگەرترین چاكسازی سەدەی نۆزدەیە كە بە شانازییەوە دەڵێت: "بێ هیوا نابم لەوەی ڕۆژێك دێت كۆمەڵگای موحەممەد سەركەوتوو دەبێ لە شكاندنی كۆت و بەندەكانی و بە شانازییەوە بەرەو ڕێگای شارستانییەت دەڕوا و دوای بەها ڕۆژئاواییەكان دەكەوێت".

لایەنێكی تری شارستانیەتی ڕۆژئاوایی نوێگەری بوو، كە ڕیفۆرمەرە ئیسلامییەكان زۆر بە لایانەوە بەنرخ بوو بە تایبەت پڕۆتستانت ڕێفۆرمەیشن، چاكسازەكان دەیانگوت ئەم چاكسازییە بەرەو بیرۆكە و ئایدیاكانی ئیسلام دەڕوات.

محممەد ئیقباڵ كە ئیسلامیەكی مۆدێرنە دەڵێت: "پڕۆتستانتیزم ئەوروپای ڕزگار كرد لە دەسەڵاتی ڕەهای ئایینی و سیاسی و بەها مرۆڤایەتییەكانی هێنایە پێشەوە و گوناهەكانی لە ڕابردوودا بەجێهێشت كە هەمان بەهای ئیسلامییە ئێستا لە ڕۆژئاوا دەیبینین".

بەڵام لە ناوەڕاستی سەدەی بیست دا لێكچواندنەكە پێچەوانە بوویەوە، ئیسلامییەكان لەجیاتی ئەوەی ڕیفۆرم بە بەها ئیسلامیەكان بپێون، بەها ئیسلامییەكانیان بە ڕیفۆرمە ڕۆژئاواییەكانیان دەپێوا، ئیقباڵ هەستی بەوە كرد كە موسڵمانان بە سەردەمێكدا تێدەپەڕن لە هەمان سەردەمی ڕیفۆرمەیشنی پڕۆتستانتەكان دەچێ.
محەمەد رەشید رەزا یەكێكە لە قوتابییەكانی عەبدە، دەڵێت: "پێویستە موسڵمانان نوێگەری ئیسلامی و نوێگەری مرۆڤایەتی (هیومانیزم) پێكەوە ببەستنەوە، وەك چۆن ئەوروپییەكان پێشتر كردیان".

هەروەها لە ناوەڕاستی سەدەی بیست دا ڕیفۆرمی ئیسلامی بوو بە دوو بەرەوە، بەرەیەكیان پێی باش بوو كە ئیسلام هاوكێشەیەك بێت لە هەندێك بەهای ئەوروپی و هەندێك ئایدیا سەرەتاییەكانی ئیسلام، بەڵام بەرەی دووەم هەموو بەها ڕۆژئاواییەكانی ڕەت دەكردەوە.

بەرەی یەكەم كە بە ئیسلامی لیبڕاڵ ناسراون، باوەڕیان هەبوو بە هەندێك لە بیرۆكە ڕۆژئاواییەكان وەك دیموكراسی، مافی مرۆڤ و یەكسانی ڕەگەزەكان، و بە شێوازێك پارێزگاریان لێ دەكرد كە لە ناو سنووری ئایەتی قورئاندا یان بە فەرموودەكانی پێغەمبەر موحەمەد یان دەیانگوت لە هەندێ حاڵەتدا قورئان بێدەنگی هەڵبژاردووە و بابەت و كێشەكانی بەجێهێشتووە بۆ مرۆڤ و داهێنانەكانی، و گرنگییان داوە بەوەی بە شێوازێكی نوێ تەفسیری قورئان بكەن كە لەگەڵ سەردەمی مۆدێرندا گونجاو بێت و بەها كۆمەڵایەتییەكان بگۆڕێت.

عەبدولكەریم سروش بیرمەند و ڕیفۆرمخوازێكی ئێرانییە، هاوڕایە لەگەڵ دووبارە تەفسیركردنەوەی قورئان كە پێشكەوتنی مرۆڤی لەبەرچاو بێت چونكە بە وتەی ئەو لە هەندێ ئایەتی قورئاندا لە بەرچاو نەگیراوە، هەروەها سروش دەڵێت: "ڕیفۆرم ڕوو نادات مەگەر گومان و نەریتە كلتورییەكان ڕێك نەخەینەوە، و ڕێكخستن ڕوونادات گەر بەباشی ئاشنای نەریتە كلتوریەكان و ئایدیا نوێیەكان نەبین كە لە دەرەوەی نووسراوە ئاینییەكان دروستبوون."

بەرەی دووەم هەندێك لە بیرۆكە ڕۆژئاواییەكانیان وەرگرت بەڵام بە تەواوی ئەوەیان ڕەت كردەوە كە هیچ شتێكیان لە ئەوروپییەكانەوە وەرگرتبـێ وەك سەرچاوە، بۆ نمونە حسن ئەلبەنا دامەزرێنەری ئیخوان موسلمون وەك ڕیفۆرم پشتگیری خوێندن و خوێندنەوەی دەكرد، هەروەها جەنگ دژی هەژاری و هتد... بەڵام لە هەمان كاتدا ڕیفۆرمەكانی لەگەڵ كێشەو نەخۆشییەكانی كۆمەڵگای ئیسلامی بوو.

نمونەیەكی تر ئوسامە بن لادنە، كاتێك داوای ڕیفۆرمی كرد لە ناو سعودییەدا لە وڵاتەكە دوورخرایەوە بۆیە بە ناچاری لە دوورەوە ڕیفۆرمەكانی بڵاو دەكردەوە وەك: ئازادی سیاسی، یەكسانی مرۆڤەكان، ئازادی بڵاوكردنەوە و مافی مرۆڤ، بن لادن نوێترین تەكنەلۆژیای بەكار دەهێنا بۆ بڵاوكردنەوەی بیرۆكەكانی، لە هەمان كاتدا ڕەتی دەكردەوە كە مرۆڤ بتوانێت هیچ لە ڕۆژئاواوە فێر ببێت.

ڕیفۆرمەرانی هەردوو بەرە ئیسلامییەكە لە قوتابخانەو سیستمی نوێی خوێندن پەروەردە بوون، سروش دەرمانسازی و فەلسەفەی خوێندووە و بن لادن بیناسازی خوێندووە، هەردووكیان لە قوتابخانە سیكۆلارەكاندا، و تا بێت كاریگەری ئایین لەسەر قوتابخانەكان نامێنێ و بەرەو لاوازی دەڕوات بە پێچەوانەی سەردەمە كۆنەكان.

یەكێك لەو توێژانەی قازانجیان كردووە لە قوتابخانە سیكۆلارەكان ئافرەتان بوون، پێشتر قەدەغەبووە بۆ ڕەگەزی مێ كە لە بابەتە ئاینییەكاندا بخوێنن و بەشداری بكەن، بەڵام لە سایەی قوتابخانە سیكۆلارەكان ئافرەتان توانیویانە خوێندن تەواو بكەن و تەنانەت ڕێكخراوی فێمێنیستی ئیسلامی درووست بكەن كە دژ بە پیاوسالاری دەوەستنەوە و ئەو چالاكوانە فێمێنیستانە پێیان وایە كە پیاوسالاری لە پەیامی ئیسلامدا بوونی نییە و ئایەتە قورئانی و فەرمودەكانی پێغەمبەر قۆرخ كراون و دژی ئافرەت بەكار هێنراون.

سەرچاوە: https://science.jrank.org/pages/8030/Islamic-Reform.html

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.