سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

سێكیولاریزم چییە؟

27/07/2020


ئەندريو كۆپسۆن

وەرگێڕانی لە ئينگليزييەوە: ديارى سابير

ڕیفۆرمەری كۆمەڵایەتی بەڕیتانی جیۆرج جایكۆب هۆڵیۆك (١٨١٧ – ١٩٠٦) هانی خەڵكی دا دانایی وەرگیراو و سیاسەتی دەسەڵاتگەرایی ڕەتبكەنەوە و, لە باتی ئەوە لە ژێر ڕۆشنایی لۆژیك و زانست و, بە ئامانجی بەرەوپێشچوونی مرۆڤایەتی شیكاری بۆ هەموو بانگەشەكان بكەن. بە ئیلهام وەرگرتن لە جیلی پێشووی بیرمەندە ڕۆشنگەرەكان دەستیكرد بە بەناوبانگكردنی هەڵوێستێك بۆ ڕەوشتی كەسی, بۆ فەلسەفە, و بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە و سیاسەت كە گرنگی بە دونیای ئێستامانی تیادا بدرێت. جایكۆب زاراوەی "سێكیولاریزم"ی پێكەوە نا تا وەسفی ئەم شێوازە بكات.

لە ئێستادا واژەكانی بێخوودایی (كە جایكۆب لەبەر زۆر نەرێنیبوونی ڕەتیكردەوە) یان "مرۆگەرا" (كە جایكۆب بەكاری نەهێناوە, بەڵام زۆرێك لەوانەی دوای ئەو وەریانگرت و بەكاریانهێنا) ئەو واتایە دەگەینن كە جایكۆب دەیویست "سێكیولاریست" بیگەیەنێت كە باسكردنە لە فەلسەفە, ڕەوشت و, دونیابینی بێخودایی. واژەی "سێكیولاریزم" هێشتاكە فرەمانایە, بەڵام لێرەدا بە بەربڵاوترین مانای بەكاردەهێنین: ئەویش شێوازێكە بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە, وڵات, و دەوڵەتان. 

دواتر شیكاری بۆ پێناسە جیاوازەكان دەكەین, بەڵام بۆ ئێستا پێناسەیەكی باشی سەرەتایی مۆدێرن ئەوەیە كە ژان بۆبێرۆت, شارەزای ئەكادیمی بواری سێكیولاریزم, بەكاریهێناوە

بە لای ژان بۆبێرۆتەوە سێكیولاریزم لە سێ بەش پێكهاتووە:
- دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت جیابكرێنەوە و بواری سیاسەت لەلایەن دەزگا ئایینییەكانەوە دەستی بەسەردا نەگیرێت.

- ئازادی ویژدان, بیركردنەوە, و ئایین بۆ هەمووان. هەروەها ئازادبوونی هەموو كەسێك بۆ گۆڕین و دەرخستنی باوەڕەكانیان لە چوارچێوەی سنورەكانی ڕێكسختنی گشتی و مافی كەسانی دیكە.

- دەوڵەت نابێت جیاكاری بەرانبەر هیچ كەسێك بكات لەسەر بنەمای دونیابینی ئایینیی یاخود نا ئایینییان و, لەم بنەمایانەدا هەموومان مامەڵەیەكی یەكسانیان لەگەڵ بكرێت.

ئەم سێكیولاریزمە بە تەواوی لە هیچ دەوڵەتێكدا جێبەجێ ناكرێت لە ئێستادا و لە پێشتریشدا نەكراوە, بەڵام نمونەیەكی باڵایە كە سێكیولاریستەكان وەك ژان بۆبێرت دەیانەوێـت سیستەمی سیایی بەرەو ئاڕاستە بكەن.

جیابوونەوەی دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت

"جیابوونەوەی كەنیسە و دەوڵەت" یەكەمجار لە سەدەی ١٨یەمدا بوو بە خاسیەتی ژمارەیەك لە وڵاتە خۆرئاواییەكان, بەڵام جیابوونەوەی دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت خاسییەتی ژمارەیەك لە كۆمەڵگەكان بووە لەشوێن و كاتی جیاواز لە مێژوودا. بە ڕوانین لە مۆدێلە خۆرئاواییەكان و دواكەوتنی نەریتییە تایبەتییەكانی خۆیان, زۆرێك لە دەوڵەتانی ئاسیا و ئەفریقا لە سەدەی بیستەمدا ئەم جیابوونەوەیان بە شێوەیەكی دەستووری ڕاگەیاند. لە ڕۆژگاری ئێستادا زۆرێك وەك نمونەیەكی دیموكراسی و مۆدێرن تەماشای ئەم جیابوونەوەیە دەكەن. لە هەندێك دەوڵەتدا جیابوونەوەكە فەڕمییە و لە دەستور و یاساكاندا ئاماژەی پێكراوە, بەڵام لە هەندێك دەوڵەتی تردا فەڕمی نییە وەلێ شێوازی كاركردنی میری كردوویەتی بە كردەیەكی واقیعی. ئەم جیابوونەوەیە دوور نییە لە مشتومڕ. ئەوانەی كە پێیانوایە دەوڵەت دەبێت هەمان شوناسی ئایینی ئەوانی هەبێت و ئەم شوناسە ببێت بە بناغەی, دژی جیابوونەوەن. هەروەها لە لایەكی ترەوە ئەوانەی پێیانوایە كردنی دەوڵەت بە بێ ئایین زیان بە كەسانی ئاییندار دەگەینێت و ناڕەوایە دیسانەوە دژایەتی جیابوونەوەی ئایین و دەوڵەت دەكەن.

پاشخانی گەشەسەندنی جیابوونەوەی مۆدرێن لە ئەوروپا بریتییە لە ململانێی نێوان كەنیسە و حكومەتەكان بۆ دەسەڵات. وەلێ لە ئێستادا پاڵنەری ئاشكرا بۆ جیابوونەوە پێدانی یەكسانی هاوڵاتییبوونە بۆ هەمووان بەبێ ڕەچاوكردنی بیروباوەڕیان و خۆبەدوورگرتنە لە پەراوێزخستنی خەڵكی بە ئایینداركردنی دەوڵەت بە ئایینێكی جیاواز لەوەی ئەوان. لە دەرەوەی ئەوروپا زۆرێك لە دەوڵەتان هێشتاكە ئایین و دەزگا ئایینییەكان وەك ڕكابەری سەرەكییان بۆ دەسەڵات و متمانەی هاوڵاتییان تەماشا دەكەن. لە دەرەنجامدا ئەم دەوڵەتانە دەزگا ئایینییەكان ڕێكدەخەن و كۆنتڕۆڵدەكەن, كە ئەمەش ڕەتكردنەوەی جیابوونەوەیە, یان لانی كەم نكۆڵی كردنە لەوەی جیابوونەوە دەبێت دەستێوەردانی تێدا نەبێت.

ئازادی ویژدان, بیركردنەوە و, ئایین

ئازادی خاسییەتی ژمارەیەك لە كۆمەڵگەكان و ڕژێمە یاساییەكان بووە لە مێژوودا, بەڵام بۆ یەكەمجار لە خۆرئاوای مۆدێرن وەك مافێكی یاسایی وردەكاری پێدراوە. لە ڕێكارە فەڕمییەكانی سنگفراوانی ئایینییەوە لە هۆڵندا و وڵاتانی دیكەی ئەوروپاوە, وەك ڕێگایەكی ناسینەوەی ویژدانی تاكەكەس, پەرەیسەندووە. سەرەتا لە ڕووكاری "ئازادیی ئایینیی"دا بوو بە مافێكی یاسایی و  ئێستاكەش لە هەندێك ناوچەی ئەمەریكادا هەر لە ژێر ئەو ناوەدا وەك بەشێك كەلتوری سیاسی ویلایەتە یەكگرتووەكان گرنگی پێدەدرێت. لەگەڵ جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ لە ١٩٤٠ەكاندا, ئێستاكە وەك ئازادی "ئایین یان باوەڕ" ناسراوە, كە واژەی "باوەڕ" دونیابینییە نائایینییەكانیش لە خۆدەگرێت و, بەشێكە لە ئازادی ویژدان و بیركردنەوە.

بە گوێرەی لیژنەی مافەكانی مرۆڤ لە نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی ١٩٩٣, ئەم مافی ئازادییە: 
 بەرفراوان و قوڵە, ئازادی فیكریی لە هەموو بابەتەكان, قەناعەتە كەسییەكان و پایەندبوون بە ئایین یان باوەڕەوە لە خۆدەگرێت, كە لەسەر ئاستی تاكەكەس یاخود كۆمەڵ مانیفێست بكرێن ... ئەم مافە باوەڕە خودایی, ناخودایی و بێ خوداییەكان, هەروەها مافی ناچارنەبوون بۆ دانپیانان بە هەر ئایین و باوەڕێك دەپارێزێت ... بەشێكی تری ئەم مافە بریتییە لە ئازادی هەڵبژاردنی ئایین یان باوەڕ, لەگەڵ مافی شوێنگۆڕكێ كردن بە ئایینی ئێستات لەگەڵ ئایینێكی دیكە یاخود, بوونی تێڕوانینی نائایینی, هەروەها مافی هێشتنەوەی ئایین و باوەڕ وەك خۆی.

لیژنەی مافەكانی مرۆڤ هاوڕایە لەگەڵ سەرنجەكانی بۆبێرۆت, وەلێ لە هەندێك بارودۆخی تایبەتدا دەكرێت ئەم ئازادییە تەسك بكرێتەوە. ئەوان دەڵێن مافی هەبوونی ئایینێك یان باوەڕێك پارێزراوە بەبێ مەرج و نابێت هیچ كەسێك ناچار بكرێت بە ئاشكراكردنی بیركردنەوەكانی, یاخود بە پەیڕەوی كردن لە ئایین یان باوەڕێكی دیاریكراو, بەڵام مافی ڕەفتاركردن بە گوێرەی ئایین یان ئەو باوەڕەی كە هەتە دەكرێت ڕووبەڕووی هەندێك سنورداركردن ببێتەوە بە گوێرەی یاسا و, كاتێك پێویستە بە مەبەستی پاراستنی سەلامەتی گشتی, سیستەم, تەندروستی یان ئاكار, یاخود بۆ پاراستنی مافە بنەڕەتییەكان و ئازادی كەسانی دیكە.

یەكسانی لە مامەڵكردن لەگەڵ ئاییندار و بێ ئایین

ئەو دەوڵەتە سێكیولارەی بۆبێرۆت پێشبینی دەكرد, تەنها بە پاراستنی ئازادی خەڵكی لە دەرخستنی باوەڕەكانییان و دەستگرتن پێێانەوە ناوەستێت, بەڵكو گرەتنی یەكسانی مامەڵەكردن لەگەڵ هەمووان دەدات لەسەر بنەمای ئایینیی بوون یاخود بێ ئایینی. ئەم بیرۆكەیە زیاتر لە دوو لایەنەكەی پێشوو بە فەڕمی كراوە. بە شێوەیەكی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە "جاڕنامەی نەهێشتنی هەموو جۆرێكی جیاكاری و دەمارگیری لەسەر بنەمای ئایین یان باوەڕ" ئاماژەی پێكراوە. ئەم جاڕنامەیە داوای لە دەوڵەتان كرد هەنگاوی پێویست بنێن بە مەبەستی نەهێشتن و ڕێگریكردن لە جیاكاری لەسەر بنامەی ئایین یان باوەڕ, بە مەبەستی ڕێزگرتن لە بەكارهێنان و سوودوەرگرتن لە مافەكانی مرۆڤ و ئازادییە بنەڕەتییەكان لە هەموو بوارەكانی ژیانی مەدەنی, ئابوری, سیاسی, كۆمەڵایەتی, و كەلتوری.

بنەمای مامەڵەی یەكسان لە ئەوروپا بە شێوەیەكی بەرفراوان لە نێو یاسا و سیستەمدا جێگیركراوە. زانای بواری سیاسەت, ئالان كارلین, ئەم بە "ئازادی كۆمەڵایەتیی ئایین یان باوەڕ" پێناسەی ئەم شێوازە دەكات و, پێیوایە سێ لایەن پێكدێت:

- یەكسانی لە پاراستنی یاسایی بۆ تاكەكان لە دژی زیانگەیاندن پێیان لەسەر بنەمای شوناسی ئایینیی یاخود باوەڕیی, كە ئەمەش بە فراوانكردنی یاساكانی تایبەت بە جیاكاری, هەراسانكردن یان تاوانی دەمارگیری دەكرێت, تا ئایین و باوەڕ لەخۆبگرن.

- یەكسانی مامەڵەكردن لەگەڵ ئایینەكان و سیستەمە باوەڕییەكان, بەو واتایەی دەسەڵاتدارانی دەوڵەت ئایینێك یان باوەڕێك بە باشتر نەزانن لە یەكێكی دی.

- یەكسانكردنی ئەم بنەمای جیاكاری نەكردنە بە بە بنەماكانی تری جیاكاری نەكردن. واتە دەوڵەت لەسەر هەمان بنەمای سەرچاوەكانی شوناسی كۆمەڵایەتی كە لە ژێر ڕێكخستنی یاساییدان وەك جێندەر, ڕەگەز, نەژاد, كەمتوانایی, تەمەن, سێكشواڵیتی و هەڕەمە كۆمەڵایەتییەكان, مامەڵە بكات لەگەڵ شوناسە كۆمەڵایەتییەكەی ئایین یان باوەڕ.

پێشتر باسمان لێوەكرد كە جیابوونەوە لە بنەڕەتدا كاردانەوەی دەوڵەت بوو بۆ ڕكابەریكردنی هێزی ئایین, واتە ئازادی باوەڕ لە ناسینەوەی ئازادی ویژدانەوەی سەرچاوەی گرت. یەكسانی مامەڵەكردن لەو ئالنگارییە جیاواز و مۆدێرنانەوە سەرچاوەی گرتووە كە دەوڵەت ڕووبەڕوویان دەبێتەوە, وەك ڕێكسختنی پەیوەندی نێوان هاوڵاتییان و, كۆمەڵگەكان كە بەردەوام لە فرەییبووندان, بە شێوەیەك كە ئەم كۆمەلگەیانە پڕ لە ئاشتی و ڕەوایی بهێڵنەوە.

هەرچەندە هۆڵیۆك تا ڕادەیەك بەم دواییانە زاراەی سێكیولاریزمی پێكەوەنا و, سێ لایەنەكەی سێكیولاریزم كە بیۆبۆرت ئاماژەی بۆ كردن لە سەردەمی مۆدێرندا بە فەڕمی كراون, وەلێ بیرۆكەی سێكیولاریزم زۆر كۆنترە. ڕاستە لە بەشێكی زۆری مێژوودا پەیوەندییەكی بەهێز هەبووە لە نێوان شێوازی ڕێكخستنی سیاسی و ژیانی ئایینیی, بەڵام ئەم تێكەڵكردنە جیهانیی نەبووە و, تەنانەت لە سەرەتاكانی مێژووی نوسراوەوە دەتوانین سەرهەڵدانی سێكیولاریزم بەدی بكەین.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.